С.Г.Асадуллаев

К дискуссии:  КРИТИКА- САМОУБИЙСТВО  ЖАНРА?

Эсхатологические прогнозы


В начале было... нет, были «сумерки литературы», - сказала крити­ка. Ей мерещились сплошной туман и мрак, якобы окутавшие все литературное пространство 90-х годов, а также предыдущих, советских времен. Гада­ла, что же будет дальше? Что породит первозданный хаос-закат или рас­свет? Долго горевала критика по поводу «безвести пропавшей» старшей, любимой сестры-литературы. Не дождавшись ни рассвета, ни заката, взя­ла бедняга да неожиданно... нет, не выскочила за..., а покончила с собой - самоубийство!

Большой грех и по христианским, и по исламским представлениям. Такого поступка от нее мы не ожидали.

Сначала потеряли литературу, а затем и критику. С чем же мы оста­лись? Да ни с чем! Круглые сироты. На этом можно было бы и закрыть дискуссию, расходиться по домам. Справлять поминки, как это сделал еще раньше, правда, в одиночку, более «дальновидный» и «смелый» но­ватор В.Ерофеев по поводу «кончины» советской литературы. Перефра­зируя А.Луначарского, можно сказать, что нас поставили в положение «голого человека на голой земле». Потому что литература и критика умерли, а новые пока еще не родились. Смутное время, апокалипсис ...

Написав «Сумерки кумиров...», Ф.Ницше вовсе не похоронил этих кумиров, а дал глубокий анализ философских взглядов и личности каж­дого из них, возродив к новой жизни все рациональное в учениях своих предшественников, а затем и древних философов. Д.Мережковский ска­зал бы: «Воскресшие боги»!

Последуем примеру этих умных людей!

Кто убийца?

Однако так ли на самом деле обстоит критическое положение критики, как описывает и преподносит его нам сама же критика - самоубий­ца? Думаю, что нет, не совсем так. Мне представляется, что нашей пе­чально - красивой героине - критике, как в известной сказке, сторожив­шей спящего молодого богатыря, просто не хватило терпения (от усталости, что ли? Или отлучилась на время?), дождаться, пока он, ее бога­тырь, откроет глаза и встанет ... и обнимет ее ... Другой вариант: нашей литературе, этой спящей красавице, нужен был страстный любовный по­целуй критики (критиков), чтобы она очнулась... для новой жизни ... Шанс упущен ... Но не все еще потеряно ...

Сам факт дискуссии о критике, извините, литературной критике, на страницах «ЛГ» и яркие, интересные выступления ее участников убеж­дают в том, что бьется еще пульс критики, она жива, а весть о ее «само­убийстве» - ложные слухи. Но если кому-то очень нравится это взрывное, интригующее слово «самоубийство», то она, критика, может быть, как Лопухов или Грацианский (не от хорошей жизни, конечно), просто си­мулировала это «самоубийство» - тоже ведь способ выживания.

 «Самоубийство» - лишь кажущееся. На деле же нет самоубийства, но есть убийство.

А убийца кто? Не тот ли страшный, ненасытно - кровожадный зверь -крокодил, в широко раскрытую зубастую пасть которого безвольно- доб­ровольно вползает почти загипнотизированный Зоил, которому словно сказали: «Каким бы ты ни был ядовит на зуб и на язык, но сильнее тебя тоже есть зверь». А, как известно, у сильного бессильный всегда виноват. Потому что законы и нравы джунглей!

Как во время лунно-солнечного затмения небесный дракон «загла­тывает» дневное или ночное светило, так на нашей грешней земле кроко­дилы чубайсы, гусинские, ходорковские - олигархи проглотили литературу, вместе с нею и ее родную, далеко уже не зоиловую сестру, критику, превратив страну в бездуховное пространство, в духовную пустыню. А.Басинский прав: «Русскую критику съел Чубайс...». Но, конечно, не один Чубайс ... А мы бьем в медные посуды, наивно пытаясь отпугнуть дракона. Небесного может и удастся (луну все же отпустит), но земного - вряд ли ...

Что же произошло?

Природа литературной критики двойственна, двуедина. Как часть литературы, она опиралась на советско-партийную идеологию, а как часть (раздел) науки о литературе - на методологию советского литера­туроведения. Критика - одновременно наука и искусство. Она - живая аналитическая мысль и в то же время эстетика, «движущаяся эстетика» (Н.Чернышевский). «Критика - есть одновременно и научная и своеоб­разная художественная работа. Настоящий критик - сам художник, он особого рода художник» (А.Луначарский). «У критика прежде всего глаз художника» (А.Толстой). Критика - «наука открывать красоты и недос­татки в произведениях искусства и литературы» (Пушкин), она же одно­временно эстетический концепт. Критика - это союз Прометея и Орфея. В ней - живительный огонь прометеевской мысли и нежные мелодии по­этического сердца Орфея ...

После распада Советского Союза началась тотальная переоценка ценностей, прежде всего ценностей духовных, литературно-эстетических, а, следовательно, нравственных - в первую очередь...

Мы, бывшие советские люди, выросли в атмосфере, когда каждый новый Генсек подвергал резкой критике деятельность своего предшест­венника, а заодно и всю «его эпоху». Каждый раз перечеркивалась и за­ново переписывалась история. В таком переменчивом духовном климате формировалась общественная психология. В этих же условиях сложилась и литературная критика. Нигилизм по отношению к «пройденному» стал ее генетическим свойством.

Теперь мы, как бы соревнуясь между собой, стали огульно отрицать почти всю советскую классику, ударились в нигилизм. Отказавшись от советской идеологии, мы легкомысленно предали забвению величайшие художественные завоевания советской эпохи.  Мы забыли, что классика никогда не адек­ватна официальной, партийно-государственной идеологии эпохи, в кото­рую она создана.

Она шире и глубже этой идеологии. Мы забыли, что «Литература для народа - вопрос жизни и смерти ... Она является совершенным органом национального самосознания и самопознания народа... что без нацио­нальной литературы нет национальной политики» (И.Бехер).

Государство рыночных отношений отвернулось от литературы. От части «общепролетарского дела» она превратилась в частное дело писа­теля. А писатель (критик тоже писатель), как и мы все, «блудные сыно­вья» XX века, после 70-летней «экскурсии» в социализм, вернулись в мир частной собственности, того общественного строя, который на протяже­нии многих веков являлся объектом резкой и гневной критики величай­ших умов планеты, но попали не в теплое, ласковое объятие родного от­ца, а в ледяную воду реки рыночных отношений и ... угодили в зубастую, жадную пасть зверя-крокодила, то бишь дикого, бандитского, коррумпи­рованного капитализма.

Положение может спасти опять же государство. Оно должно, про­сто обязано опекать, материально поддержать литературу, писателя, нау­ку о литературе, выступать в роли Аполлона-Феба, покровителя искусст­ва, если оно искренне желает иметь национальную политику. Это ведь стыдно, позорно, когда МГУ-это государство в государстве - вынужден искать спонсора, просить материальной помощи (подаяния, «дядя... дай...») для проведения своего юбилея. В таком же печальном положении оказалась современная литература, вся культура...

Таков глобально-трагический результат перманентной переоцен­ки... «Переоценка всех ценностей представляет собой такой мрачный, та­кой чудовищный знак вопроса, что набрасывает тень даже на того, кто его ставит» (Ф.Ницше).

Причина и следствие.

В еще худшем положении оказалась литературная критика. Она и раньше была «петитной литературой», а критик материально находился на самой низкой ступени литературной иерархии. Теперь она пострадала вдвойне. Как часть литературы, как уже было сказано, она лишилась прежних идеологических подпорок, потеряла почву под ногами (идеоло­гия приватизации, капитализации для нее психологически неприемлема, вызывает «тканевую несовместимость»), а как раздел науки о литературе, она потеряла свои методологические ориентиры, научно-теоретические инструментарии. Сама же виновата. Зачем же она, легковерная, поверила в то, что советская литературоведческая методология (и ее, критики, соб­ственная методология) - это якобы исключительно научно-теоретическое изобретение советской эпохи, партийно-государственного Левиафана? На самом же деле она, эта методология (и соответствующая терминология) была обобщением и систематизацией лучших достижений русской и миро­вой эстетической, научно-теоретической мысли от Аристотеля до наших дней. Конечно, эта большая заслуга советской науки о литературе. Здесь бы нужно было произвести трезвую переоценку ценностей, выбросить мутную идеологическую воду, сохранив здоровый плод...

Лишив себя этого огромного теоретико-эстетического богатства, литературная критика потеряла «чувства действительности», «дара зре­ния» (Э.Золя), силу и масштабность мысли, измельчали ее интересы. Она теперь обычно отдает предпочтение «жанрам» литературных «светских бесед», интервью, книжных обозрений, беглых аннотации-информаций... А в теоретическом плане ограничивается большей частью рассуждениями об авангарде, модернизме, постмодернизме. Порою даже трудно предста­вить себе, о каком пост - модернизме идет речь.

У современной критики, как и литературы в целом, ставшей нечто вроде «частной предпринимательницей», нет ведь своей творческой платформы, эстетической программы (хотя бы в порядке общих ориенти­ров). А ведь каждая национальная литература любой исторической эпохи, каждое литературное направление, каждая литературная школа всегда выступали со своей творческой платформой, выдвигали своих критиков-теоретиков (вспомним А.Буало, «Литературные манифесты французских реалистов», романтиков, вплоть до 20-х годов прошлого века).

Современная литература этого не имеет, современная критика рабо­тает без теоретико-эстетического компаса, вразброд, не стала властителем дум. И не может стать. Она мало что влияет на ход развития современно­го литературного процесса. Она порою оказывает на этот процесс отрица­тельное, я бы сказал, разрушающе - губительное влияние. Проявляет не­способность охватить литературный процесс в его подлинной реальности. Писал же А.Савин: «90-е годы - нулевые годы русской литературы», не заметив, кроме целого ряда интересных произведений авторов, имена ко­торых не раз были озвучены в материалах дискуссии, такого уникального, масштабного, высокохудожественного философского романа-эпопеи, как «Пирамида» (1994) Л.Леонова, этого выдающегося произведения русской литературы конца XX века, художественного завещания писателя, этой грандиозной пирамиды, возвышающейся над литературными холмами и холмиками. А писатель-фантаст М.Успенский: «Реализм-это уродливая культурная мода, вроде постмодернизма, задержавшаяся ненормально долго... » Получается, что Шекспир, Бальзак, Стендаль, Мопассан, Фло­бер, Шанфлюри, Дюранти, Пушкин, Гоголь, Достоевский, Л.Толстой, Че­хов, Горький, Шолохов, М.Ф.Ахундов, Дж.Мамедкулизаде - всего лишь, уродливая культурная мода? Где критерий, а кто судьи?!

Могу только заметить, что фантастика - хорошо, но реализм лучше!

Еще пример методологического вакуума: в учебнике для вузов «Ис­тория отечественной литературы XX века», написанном по «новой мето­дологии» и изданном в Санкт-Петербурге в 2000 году, не нашлось места для такого большого поэта, как А.Твардовский - остался вне отечествен­ной литературы!

Примеры можно увеличить... Отказавшись от «советской» методо­логии, критика не создала новой методологии, переживает состояние ме­тодологического шарахания, потеряла способность быть «самосознанием литературы». Она как бы еще не стала «совершеннолетней». Вот и блуж­дая между модернизмом и постмодернизмом, уперлась в ворота с надпи­сью: «уродливая мода».

Пора бы ей повзрослеть. Думаю, что это время скоро настанет, ибо ее потенциал не только не иссяк, а нарастает.

Современная критика переживает скорее идеологический кризис, который влечет за собой кризис методологический. Обмелела река крити­ки. Предстоит расчистить и углубить фарватер собственными силами...

А ведь Г.Красников умница: «А вы заказывайте критические статьи (называет фамилии критиков - С.А.) ... Сделайте их постоянными авто­рами у себя, без ревности, из любви к литературе, из любви к читателю, из любви к истине. И тогда критические разделы ваших изданий станут самыми читаемыми». Ей богу, хороший совет! Ибо литературный про­цесс надо уметь формировать и направлять...

От минора к мажору.

Не будем торопиться хоронить критику, устраивать «ерофеевские» поминки. Перенесем дискуссию из эсхатологических суждений и апока­липсических прогнозов в русло жизнеутверждения. Это ведь вернее и плодотворнее.

У каждого общественного явления бывают периоды взлета и пада­ния. Как сфера интеллектуальной, научно-художественной, психологиче­ской и, конечно же, идеологической деятельности, литературная критика питается соками живой жизни. Она не может умереть, тем более покон­чить самоубийством. Может быть, она впала в кому, в летаргический сон - она же перенесла тяжелую идеологическую болезнь, методологическую травму. Не будем выдавать следствие за причину и наоборот. «Нет более опасного заблуждения, как смешивать причину со следствием. Я считаю это за коренную порчу разума» (Ф.Ницше).

Дадим ей время выйти из комы, очнуться от летаргического сна. А ведь критика - это птица Феникс. Она сгорит в огне времени и возродится из собственного пепла!

Шире круг.

В советское время «ЛГ» регулярно печатала материалы о состоянии и проблемах литератур народов СССР. Советского Союза не стало, но есть СНГ. Те же народы, те же национальные литературы. Как протекает в них литературная жизнь, как она взаимодействует с российской литера­турной жизнью. Хотя бы в аспекте темы настоящей дискуссии. Тоже ведь интересно? И полезно для обеих сторон.

Азербайджанская писательская организация накануне предстоящего очередного съезда обсуждает состояние литературы за последние шесть лет. О критике тоже пишут. Но что-то про «самоубийстве» ничего не слышно. А как видится ситуация издалека?

Р.S. Риск. В свое время, кажется, в 1996 году, я написал свои со­ображения по поводу статьи А.Борина «Государственное убийство» и по­слал в «ЛГ». Заметки не были опубликованы, я не был извещен относи­тельно мнения редакции. После уже «ЛГ» по этому вопросу опубликовала выступления 2-3 авторов, взгляды которых точно совпали с моей пози­ций...                                                                             


 

Fatma Məcidova

XX ƏSR SOVET ƏRƏBŞÜNASLIĞINDA ƏMIN ƏR-REYHANI  

YARADICILIĞININ  TƏDQIQI


Ərəb ədəbiyyatının tarix etibarı ilə ən son və ən cavan  qolu ərəb məhcər ədəbiyyatıdır. Bu qolun ömrü təqribən yarım əsrdən bir qədər artıq olsa da o, özünün populyarlığına görə “ Dirçəliş” ədəbiyyatının başlıca sütunlarından birini təşkil edir. Ərəb ədəbiyyatının bu qolu XIX əsrin sonlarından XX əsrin I yarısına qədər mövcud olmuşdur. Onu  XIX əsrin II yarısından Suriya və Livandan dolanmaq naminə  Şimali və Cənubi Amerikaya mühacirət etmiş xristian ərəblərinin övladları yaratmışlar.

Ərəb məhcər ədəbiyyatının bədii məhsulları həm məzmun , həm də forma əlvanlığı cəhətdən ənənəvi ərəb ədəbiyyatının bədii nümunələrindən açıq-aşkar şəkildə seçilən orijinal ədəbiyyat örnəyidir. Bu ədəbiyyat iki yazı tərzinin –bir tərəfdən klassik ərəb bədii nəsrinin əsrlərdən bəri davam edən ənənlərindən, digər tərəfdən isə mütərəqqi Qərb ədəbiyyatının sintezindən bəhrələnmişdir.Ona görə də məhcər ədəbiyyatı XX əsrdə yeniləşməyə can atan ərəb mütərəqqi fikrinin nəzər- diqqətini özünə cəlb edən bir ədəbiyyat nümunəsi olmuşdur.

Ərəb məhcər ədəbiyyatının nümayəndələri  Qərb ədəbi mühiti ilə yaxından təmasda olduqları, ingilis və fransız dillərini əla bildikləri üçün Avropasayağı nəsrə meyl göstərir, şeirlərini ərəb şeirinin ənənəvi qəsidə üslubunda deyil, dəyişkən “rəvi”li səpkidə, eləcə də mənsur şeir şəklində yazırdılar.Rübai, sərbəst şeir janrı da onların forma baxımından  rəngarəngliyə daha çox meylli olmalarına dəlalət edən amillərdən idi.

Ötən əsrin 30-cu illərindən etibarən  Amerika qitəsində fəaliyyət göstərən ərəb ədəbi birliyi dünya mədəniyyəti xəzinəsinə iki dildə(ingilis və ərəb dillərində) yazmağı bacaran görkəmli ədiblər bəxş etmişdir. Onların adları həm Şərqin, həm də Qərbin ədəbi dairələrində, eləcə də ədəbiyyat həvəskarları arasında yaxşı tanınırdı.                                                        

Belə bir faktı vurğulamaq lazımdır ki, mühacir ərəblərin Amerikanın Nyu-York şəhərində Cubran  Xəlil Cubranın başçılığı altında yaratdıqları”Ər-Rabitə əl-qaləmiyyə”(Yazarlar birliyi) cəmiyyətinin Amerikada fəaliyyət göstərən ərəb yazıçılarının öz yaradıcılıqlarında hansı mövzulara ustünlük verməsinə istiqamətlənməsində rolu böyük idi. Bu birliyin o dövrdə Cubran Xəlil Cubranın özü də daxil olmaqla, Mixail Nueymə, Əbdül Məsih Həddad, Nəsib Arıda, İlya Əbu Madi, Şair Qərəvi, Əmin ər-Reyhani kimi onlarla nümayəndələri var idi ki, onlar həm Ərəb Şərqində, həm də okeanın o tayında böyük nüfuza malik idilər.  Bunların sırasında Əmin ər-Reyhani xüsusi fəallığı ilə seçilirdi.

Əmin ər-Reyhani ərəb məhcər ədəbiyyatının keçmiş Sovetlər birliyində geniş araşdırılmış çoxşaxəli  yaradıcılığa malik nümayəndələrindən biridir. Deməliyik  ki, Əmin ər-Reyhanini XX əsrin əvvəllərində rus ədəbi aləminə ilkin olaraq tanıdan İ.Y.Kraçkovski olmuşdur. O, hələ SSRİ-nin  mövcud olmadığı               dönəmdə -Peterburqda müəllimlik etdiyi dövrdə bir müddət Livanda ezamiyyətdə olmuş və orada bir təsadüf nəticəsində Əmin ər-Reyhani ilə rastlaşmışdır.                                                  

Bu barədə o, sonralar, daha doğrusu, 1917-ci ildə Petroqradda, özünün tərcüməsi və şərhləri ilə çap etdirdiyi «Амин ар-Рейхани. Избранные произведения» adlı kitabında belə yazırdı: «В одно ясное утро ранней сирийской весны 1910- го года я сидел в маленьком кабинете у своего приятеля Джорджи Аттия - редактора бейрутской газеты  «Наблюдатель». Почти всякий считает нужным зайти сюда… Сюда же наведается и  иммигрант, только что вернувшийся  из Америки и торопливо выбирающий все новости родной земли. Не обошлось без посетителей и на этот раз. Вошел незнакомец, один из многочисленных друзей редактора, своеобразной наружности. Вместо традиционной фески мягкая фетровая  шляпа обличала человека, долго жившего на Западе. » 1

        İ.Y.Kraçkovski öz təhkiyəsində göstərir ki, bu gələn adam solğun bənizli, gözlərində məhrumiyyətlərin izi görünən, sol qolu hərəkətsiz olan (görünür iflic olmuşdur) bir şəxs idi. Görkəmindən  əcnəbiyə bənzəməyən, ancaq ingilis dilində danışan du adamla o, xeyli söhbət edir.

        İ.Y.Kraçkovski daha sonra yazır: « вдумчивость сквозила в его речах, мысли не  скользили по поверхности, как у большинство ораторов; особенно поражала  отсутствие обычной горячности и всякой пристрастности. В противоположность распространенным суждениям, он признавал вину не только за самой властью, но и за народом, в особенности же его интеллигенцией:  того, что портилась веками, не могут исправить в несколько лет реформу сверху, и конечно, мы не доживем до заметных  улучшений » сказал незнакомец и сразу добавил: поэтому у меня свой девиз: «Скажи слово свое и иди». Qonaq bu sözləri deyib otağı tərk edir. 2

Qonaq gedəndən sonra İ.Y. Kraçkovski redaktordan bu adamın kimliyini soruşur. Corci Attiya onun ər-Reyhani olduğunu söyləyir. İ.Y. Kraçkovski onunla niyə yaxından tanış ola bilmədiyinə heyfslənsə də, ər-Reyhani barəsində belə yazır: «Ар-Рейхани! Конечно, это фамилия была мне знакома. Последние два года я  часто её встречал в сирийских газетах; еще воле она была знакома мне по яростной полемике, которая как раз в это время разгорелась в бейрутской прессе вокруг этого имени».3

Beləliklə,İ.Y.Kraçkovski göstərir ki,o,həmin dövrdən Əmin ər-Reyhani ilə daima maraqlanır,ona xüsusi simpatiya bəsləyərək hətta 1917-ci ildə Peterburqda       özünün tərcüməsində Əminin seçilmiş əsərlərindən ibarət bir məcmuə də çap etdirir .4

Akademik İ.Y.Kraçkovskinin “Seçilmiş əsərləri”nin III cildində toplanmış bir sıra məqalələr («Предисловие к книге К.В.Оде-Васильевой «Образцы новоарабской литературы(1880-1925)»,1928); «Предисловие к книге Амин   Ар-Рейхани. Избранные произведения»(1917); «Предисловие к книге Амин Ар-Рейхани (стихотворение в прозе)» (1922); «Ал-Маарри, Ар-Рейхани», Ленинград , 1944) Əmin ər-Reyhaniyə həsr olunmuşdur.5 Bu məqalələrdə ər-Reyhani bir ədib,  şair, publisist, esseist və s. kimi təqdim olunaraq, ərəb məhcər, eləcə də ümumi ərəb ədəbiyyatının inkişafında xüsusi xidmətləri olan klassik ədib kimi təqdim olunmuşlur. Ötən əsrin 30-cu illərində hətta bu iki görkəmli şəxsiyyət arasında məktublaşma faktı da olmuşdur.

 Ötən əsrin 60-cı illərində keçmiş  SSRİ  EA  Asiya Xalqları İnstitutunda Əmin ər-Reyhaniyə həsr olunmuş «Философ из Фурейки » adlı digər bir kitab da işıq üzü görmüşdür.Kitabın müəllifi  Z.İ.Levin şərqşünas- filosof olduğu üçün kitabda əsas diqqəti ər-Reyhaninin fəlsəfi görüşlərinə yönəltsə də, orada Əminin həyatı, əsərləri barədə də ətraflı bəhs etmişdir.6                                           

Əmin ər-Reyhani istər ərəb müəlliflərinin, istərsə də şərqşünasların nəzərində bir sosioloq kimi daha çox diqqəti cəlb etmişdir.Xüsusilə o,doğulduğu Fureykə kəndinin adı ilə “Əl-fəylusuf minə-l-fureyk”(Fureykə  filosofu) kimi öz müasirləri arasında tanınmışdır.Ona görə də rus şərqşünası  əsərinə belə bir adı verməklə yanaşı , Əmin  ər-Reyhani yaradıcılığında məhz onun bir sosioloq kimi ictimai-fəlsəfi baxışlarının şərhinə  üstünlük vermişdir .O, 70 səhifədən ibarət olan həmin kitabında ər-Reyhaninin həqiqət, azadlıq, bərabərlik, qardaşlıq barədəki düşüncələrinə, onun gələcəyin cəmiyyətini necə təsəvvür etməsini, dini əqidəsini, ərəb vəhdəti,  ərəb milli düşüncəsi, Şərqlə Qərbin biri-birinə inteqrasiyası və s. barədəki mülahizə və düşüncələrinə başlıca önəm vermişdir.

Keçmiş Sovet şərqşünasları Əmin ər-Reyhani yaradıcılığına XX əsrin 80-ci illərində yenidən qayıtmışlar. Bu barədə Leninqrad şərqşünaslıq məktəbinin yetirmələri İ.Y.Kraçkovskinin ilk nəşrindən 70 il sonra Əmin ər-Reyhaninin”Seçilmiş əsərləri”ni yenidən çap etdirmişlər.7

  447 səhifədən ibarət olan bu nəşrə ər-Reyhaninin nitqlərindən, poemalarından seçmələr, ”Hərəmxana divarlarından kənarda “adlı povesti, hekayə, esse, məqalə və məktubları, ədibin 4 cildlik “Seçilmiş Reyhaniyyat”ından  müxtəlif səpkili xeyli yazıları , səyahət əsərlərindən bəzi nümunələr daxil edilmişdir. Həmin nümunələri İ.Y.Kraçkovskidən əlavə, A.A.Dolinina, M.Radionov, T.Boqalyubova, L.A.Tazetdinova, V.Markov, T.Demina, İ.Sokolova, N.Tolstoy və b. tədqiqatçı-mütərcimlər ərəb və ingilis dillərindən tərcümə etmişlər. Ər-Reyhaninin ”Seçilmiş əsərlər”inə vaxtilə İ.Y.Kraçkovskinin tələbəsi olmuş, filologiya elmləri doktoru,  professor A.A.Dolinina geniş müqəddimə və şərh yazmışdır.Bundan əlavə, həmçinin,  1981-ci ildə Leninqradda buraxılmış “XIX-XX əsrlərdə ərəb romantik nəsri”  kitabında Əmin ər-Reyhaninin əsərlərindən xeyli tərcümələr verilmişdir.8

Əmin ər-Reyhani yaradıcılığı XX əsrin 70-ci illərindən etibarən Bakıda da əhatəli araşdırılmaya cəlb olunmuşdur.Ərəb məhcər ədəbiyyatının bu fenomen ədibinin Azərbaycanda ilkin tədqiqatçısı görkəmli şərqşünas, f.e.d., prof. Aida Nəsir qızı İmanquliyeva olmuşdur.Aida xanım 1989-cu ildə filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün”Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeyləri”adlı elmi araşdırmasının III fəslini Əmin ər-Reyhaniyə həsr etmişdir.9 Aida xanımın əsərlərinin bir qismi Azərbaycan, bir qismi isə rus dilində çap olunmuşdur. Professor Aida İmanquliyevanın XX əsrin əvvəllərində Şərq və Qərb əbiyyatlarının qarşılıqlı əlaqəsinin tədqiqinə həsr etdiyi “Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeyləri”adlı 20 ç.v. həcmində monaqrafiyası ilk dəfə Bakıda 1991-ci ildə”Elm” nəşriyyatı tərəfindən rus dilində çapdan  çıxmışdır.10

                 Ərəb məhcər ədəbiyyatının üç məşhur nümayəndəsi - Cubran Xəlil Cubran, Mixail Nueymə və Əmin ər-Reyhaninin yaradıcılıq yollarını araşdıran bu monaqrafik əsər  XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycan, ərəb və türk dillərində də nəşr olunmuşdur.11

     Qeyd etmək lazımdır ki, professor Aida İmanquliyevanın  Əmin ər-Reyhani barəsindəki tədqiqatları təkcə bununla bitmir. O, ötən əsrin 70-80-ci illərində Azərbaycanda nəşr olunan bir sıra tanınmış jurnallarda və şərqşünaslığın müəyyən problemlərinə həsr olunan elmi məcmuələrdə livanlı ədibin sosioloji, dini, ədəbi-estetik düşüncələri və nəhayət ronantizmi barədə bir sıra iri həcimli məqalələr çap etdirmişdir.12

        Bunlardan əlavə, Aida xanımın ərəb məhcər ədəbiyyatının bu və ya digər məsələləri ilə bağlı yazdığı digər çoxsaylı məqalələrində  qoyulan problemlərin həlli ilə bağlı Əmin ər-Reyhani yaradıcılığına da toxunulmuşdur.13 Bütün bunlar ona dəlalət edir ki, Əmin ər-Reyhani yaradıcılığı keçmiş Sovetlər birliyində kifayət qədər yaxşı öyrənilmişdir. Onu da  qeyd etmək lazımdır ki, bu araşdırmaların sırasında Azərbaycan Şərqşünaslıq elminin tanınmış nümayəndələrindən olan Aida Nəsir qızı İmanquliyevanın  xüsusi yeri vardır.        

İstinadlar     

1.И.Ю.Крачковский, Избранные  сочинения, т. III, М - Л., 1956 , с.13   

2.İ.Y.Kraçkovski,Göst.əsəri,s.138.                                                                                                                                                                                                                                                                                 

3.Yenə orada.

4.Yenə orada,s.139.

5.И.Ю.Крачковский.Избранные сочинения ,III т.,М.-Л.,1956.

6. З.И.Левин. Философ из Фурейки.Л.,1965.

7.Bax: Амин Ар-Рейхани. Избранное сочинение, « Художественная литература», Ленинградское отделение. Ленинград, 1988.

8.Bax: Арабская романтическая  проза  XIX-XX   вв.  М., 1981 .

9. Bax:.A.N.İmanquliyeva.Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeyləri.Bakı,Elm,2003,səh.139-174.

10.А.Н.Иманкулиева.Корифеи новоарабской литературы.Баку,Элм,1991,стр.126-1

11.  A.N.İmanquliyeva .  Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeylərı (XX əsrin əvvəllərində Şərq və Qərb

ədəbiyyatlarının qarşılıqlı əlaqəsi probleminə dair).Bakı,Elm,2003.                                               

12.A.N.İmanquliyeva. Əlam əl-ədəb əl-ərəbi əl-hədis”.Bakı,2006.(ərəb dilində)                                        

13.A.N.İmanquliyeva. Əmin ər-Reyhani və din.- “Azərbaycan”  jurnalı, 1971, № 9, səh.194-199);Yenə onun: Ərəb yazıçısının əsərlərində kapitalizm dünyasının iflası.-“Azərbaycan”jurnalı, 1973, № 6, səh.178-184;Yenə onun: «Природа в творчестве Амина Ар-Рейхани»- «Вопросы восточной филологии», Баку,Элм,1987,стр.3-33;Yenə onun: «Романтизм Ар-Рейхани в повести «Вне стен гарема»и в малых прозаических жанрах».-«Проблемы зарубежного Востока: история и современность» Баку, Элм, 1988,стр.139-165;Yenə onun: Литературно- эстетические воззрения Амина Ар-Рейхани. - Вопросы восточной филологии, Баку, Элм, 1990, стр.6-29.

                                                                                                 

                                         Резюме

В данной статье излагается исследовании творчества одного из выдающегося представителей арабской эмигрантской литературы, писателя, публициста, эмигроровавщего в начале XX века из Ливана в Америку-Амин ар-Рейхани.

В исследовании трудов упомянутого писателя наравне с Европейскими учёнными, имеются большие заслуги и также русских и Азербайджанских востоковедов.

 

                                     Summary

 

The article is about research of activity one of well-known representatives of Arabian emigrant literature, writer, publicist Amin-ar Rayhani, immigrated from Liven to America at the beginning of XX century.

Not only European researchers but also Russian and Azerbaijani orient lists had special service in research of activity of the above mention writer.




Паша Кяримов,

ХВЫЫ ЯСР ТЦРКДИЛЛИ АЗЯРБАЙЪАН ЛИРИКАСЫ ДИВАНЛАРДА


ХВЫЫ яср тцркдилли Азярбайъан лирикасынын ясас щиссяси юз яксини лирик шеирляр топлусу-диванларда тапмышдыр. Бу дювр шаирляримизин яксяриййяти икидилли олмуш, ясярлярини ана дили иля бярабяр фарс дилиндя дя йазмышлар. ХВЫЫ ясрин эюркямли мцтяфяккир шаири Саиб Тябризинин фарсъа 120 мин бейт щяъминдя ясярляриндян даныша билярикся, онун ана дилиндя ъями 18 шеири бизя чатмышдыр. Саибин Азярбайъан тцркъясиндя диванынын мювъудлуьундан данышылса да (1, с.536), ясяр тапылынъайа гядяр бу щялялик бир ещтимал олараг галаъагдыр.

ХВЫ ясрин икинъи йарысы, ХВЫЫ ясрин яввялляриндя йашамыш эюркямли шаир, миниатцрчц ряссам, тязкиря мцяллифи Садиг бяй Яфшарын (1533-1610) тцркъя диванынын щяъми барядя щялялик ялимиздя дягиг мялумат йохдур. Ону дейя билярик ки, шаирин Тябриз Дювлят Китабханасында сахланан 1008 сящифялик ялйазма кцллиййатынын 880-920-ъи сящифяляриня шаирин тцркчя шеирляр топлусу кючцрцлмцшдцр (16,с.8). Садиг бяйин лирик ясярляри ичярисиндя гязял, гясидя, мясняви, рцбаи, мцхяммяс, тяръибянд, тяркиббянд, мясняви, мцямма вя багга жанрларда ясярляря раст эяля билярик. Тцркдилли йарадыъылыьында Няваи (1441-1501) вя Фцзулини (1494-1556) юзцня устад сайан шаир онлардан нцмуня эютцряряк халг ичиндя даща сцрятля йайылан гязялляр йазмаьа цстцнлцк вермишдир. Онун бир сыра шеирляри Няваи вя Фцзули шеирляриня нязирядир. Садигинин лирик ясярляриндя мящяббят мювзусу иля бярабяр, иътимаи мотивляря, азадлыг барядя фикирляря, зяманянин щагсызлыгларындан, ядалятсизликляриндян шикайят вя с. мясяляряря дя раст эялирик.

ХВЫ ясрин икинъи йарысы -- ХВЫЫ ясрин яввялляриндя йашамыш Азярбайъан шаири Мящяммяд Ямани йарадыъылыьында классик шеир формалары иля йанашы шифащи халг ядябиййатындан эялян гошма, эярайлы, байаты формаларында да шеирляр йазмышдыр. О, илк дяфя олараг алты бейтлик байатылар йазмыш, анадилли ядябийатымыза мянзум щекайя жанрыны эятирмишдир.

Яманинин бизя мялум олан йеэаня тцркъя вя фарсъа диваны Лондонун Британийа музейиндя сахланылмагдадыр. Музейдяки тцркдилли ялйазмлар каталогунун мцяллифи Шарл Рио Яманинин тцркъя вя фарсъа диванларынын бир ялйазма китабында топландыьыны, Азярбайъан тцркъясиндяки диванынын 89 сящифя олдуьуну, ялйазмада гарышыглыг олдуьуну, бязи сящифялярин чатышмадыьыны эюстярмишдир (15,с.301). Щямин диванын даща ятрафлы тясвирини верян Балаш Азяроьлу шаирин тцркъя диванынын 90-ъы, фарсъа диванынын 244-ъц сящифядя гуртардыьыны, щяр ики диванын нястялиг хятти иля кючцрцлдцйцнц, диванларда ъями 8202 бейтин олдуьуну билдирир. Онун тясвириня эюря тцркъя диванын 2-ъи сящифясиндян 21-ъи сящифяйя гядяр гязялляр, 22-24-ъц сящифялярдя тяркиббяндляр, 24-30-ъу сящифялярдя рцбаи вя гитяляр, 31-40-ъы сящифялярдя мясняви вя щекайяляр, 40-48-ъи сящифялярдя гошма вя байатылар, бундан сонра диванын ахырына гядяр йеня гязялляр верилмишдир. Диванын кючцрцлмясиндя ялифба гайдасынын позулмасы мцшащидя олунур (2,с.10-11). (Адятян ялйазма китабларынын мятни вяряглярля гейд олунур. Ясяриндян истифадя етдийимиз мцяллиф Ямани диванынын ялйазмасыны сящифялярля гейд етдийиндян биз дя беля етмяли олдуг – П.К.).

Илк дяфя олараг Яманинин тцркъя диваныны бу нцсхясиндя эюрцрцк ки, классик шеир формалары иля халг шеири формаларында йазылан ясярляр бир диван мятни дахилиндя верилмишдир. Яксяр щалларда бу дювря гядяр яэяр шаирин халг шеири формасында шеири вардыса, о йа дивана салынмыр, йа да вяряглярин кянарына кючцрцлцрдц. Сябяби дя о иди ки, гошма, эярайлы вя йа байаты классик лирик шеирляр топлусу – диванын тяркибиндя нязярдя тутулмамышды. Ямани диванынын гурулушундакы бу йенилик щямин дюврдя халг шеиринин тясир даирясинин хейли эенишляндийиндян хябяр верир.

Щесабламаларымыза эюря, Яманинин 1983-ъц илдя АМЕА-нын мцхбир цзвц Я.Сяфярли тяряфиндян чап едилян Азярбайъан тцркъясиндяки диваны (халг шеири формасындакы ясярляр дя дахил олмагла) 2460-бейтдян ибарятдир (5).

Ана дилиндя диваны бизя чатмыш ХВЫЫ яср шаирляримиздян бири дя «Зяфяр» тяхяллцсц иля шеирляр йазан Мцртязагулу хан Шамлудур. Сяфяви щюкмрдарларындан Шащ Сяфи (1629-1642) вя ЫЫ Шащ Аббасын (1642-1666) щакимиййяти илляриндя ешикаьасыбашы, диванбяйи, горчубашы, Керман вилайяти валиси, сонралар ися Шейх Сяфиядин тцрбясинин мцтявяллиси вя Ярбядил вязири вязифяляриндя чалышмыш Мцртязагулу ханын тцркъя диванынын Истанбулда сахланан йеэаня ялйазмасы Фцзули диваны вя «Бянэц бадя»си ейни ъилддядир, ъями 839 бейтдян ибарятдир. Эюркямли тцрк алими Исмайыл Щикмят Ертайлан 1965-ъи илдя бу ялйазма нцсхяси ясасында ясярин факсимилесини юн сюзля няшр етдирмишдир(4). Юн сюздян эюрцрцк ки, бир заманлар Истанбулун Йылдыз китабханасында сахланмыш бу нцсхя сонралар И.Щикмятин ялиня кечмишдир. Биз ися бу факсимиле ясасында шаирин диваныны юн сюзля йени ялифбайа чевриряк чап етдирмишик (12).

Диванда ясяр цзяриндя ишин битмясиня даир маддейи-тарих вардыр:

Рамазан айында бу нцсхя сярянъам олду,

Ялфц фа кечмиш иди щиърдян, итмам олду (12,с.73).

Бурадан мялум олур ки, диван щиъри тарихля 1080, милади тарихля ися 1669-ъу илдя тамамланмышдыр. Дивандакы шеирлярдян бириндя мцяллиф йашынын сяксяня чатдыьыны билдирир:

Эялди йетди зяман сяксяня йаш,

Хар олду бядяндя хаби-фяраш (12,с.21).

Буна ясасян тяхмини олса да, шаирин 1591-ъи илдя доьлудуьуну сюйлямяк олар. Орасыны да гейд етмяк лазымдыр ки, башга бир шеириндя Зяфяр йашынын йетмиш дювря чатдыьыны эюстярир:

Йетишди юмцр йетмиш дюрдя, эялди мювсими-пири,

Ъящанда эюрмядим щеч кимсядян буйи-вяфа, йа Ряб (12.с.29).

Бурадан да беля нятиъяйя эялмяк олар ки, Мцртязагулу хан юзцнцн тцрк диваны цзяриндя ян азы алты ил ишлямишдир.

Диванын дибачя щиссясиндя шаир ащыл йашларында Азярбайъан тцркъясиндя диван тяртиб етмясинин сябябини изащ едир: «…чцн сяфщейи-рузиэарда йадиэар галмаг цчцн хатиря йетишди ки, фарси яшари гяриб йцз бин бейтя йетишмиш иди, бир нечя тцрки эофтары инша олуна» (12,с.18). Мялум олур ки, йцз мин бейтя йахын щяъмдя фарсъа шеири олан (Нясрабади тязкирясиндя онун фарсъа дюрд мин бейти олдуьуну сюйляйир – 13,с.33) гоъаман шаир йашынын ихтийар чаьында вятян севэиси, ана дилиня ещтирам нцмайиш етдиряряк тцркъя диван тяртиб етмишдир. Диваны нязярдян кечирдикъя илк нювбядя Фцзулинин, ейни заманда бюйцк юзбяк шаири Няваинин, Шащ Исмайыл Хятаинин тясирини эюрцрцрк. Шаир Фцзулини юзцня устад сечдийини щамыйа беля елан едир:

Ей Зяфяр, тутэил гулаг бир дям Фцзули шеириня,

Ондан юзэя бир шаир шеир демяз, бу немят (12,с.45).

Зяфяр диваны дибачя, 114 гязял, 3 кичик щяъмли мясняви, 3 тяркиббяд, 1 тяръибянд, 1 мцхяммяс, 1 мцстязад, 5 гитя, 1 рцбаи, бир варсаьыдан ибарятдир. Мяснявилярдян бири тювбянамя мювзусунда йазылмышдыр. Тяркиббянлярдян бири ейни заманда мцсяддяс, диэяри мцхяммясдир.

Цч бялалу кимся олмуш щямдямим,

Эащ щиъран, эащ щирман, эящ мялал

- мисралары иля башлайан варсаьы ялйазманын 24а вярягинин кянарына кючцрцлмцшдцр (4,с.24а).

Бу шеири мцряббе-тяръибянд адландыран Исмайыл Щикмят Ертайлан онун ЫЫ Шащ Аббасын

Цч вяфалы кимся олмуш щямдямим,

Эащ фиргят, эащ мющнят, эащ гям

-мисралары иля башлайан шеирини хатырлатдыьыны сюйляйир (4,с.2б).

ХВЫЫ ясрин эюркямли дювлят хадими, шаири вя тарихчиси олмуш Мирзя Мящяммяд Тащир Вящид Гязвини (1606-1701) беш Сяфяви шащынын дюврцндя щюкумят ишляриндя чалышмыш, мцщасиб вя вягайенявислик (сарай тарихчиси)  вязифяляриндян вязирлик вя сядри-язямлийя гядяр йцксялмишдир. Лцтфяли бяй Азяр онун фарсъа диванынын 90 мин бейт, Мящяммяд Щязин 60 мин бейт щяъминдя олдуьуну эюстярир (14,с.80). Нясрабади ися юз тязкирясиндя онун фарсъа диванынын 30 мин бейтдян ибарят олдуьуну эюстярмишдир (13,с.26). Шаирин ЫЫ Шащ Аббаса (1642-1666) щяср етдийи «Аббаснамя» ясяри вя «Мцншяат»ы (мяктублар топлусу), бир сыра поемалары вардыр.

Берлин Дювлят Китабханасынын Шярг ялйазмалары хязинясиндя сахланан йазылы абидялярямиздян бири дя Вящидин кцллиййатыдыр. 487 вярягдян ибарят бу кцллийатын 30 вяряьиндя (1б-30а) шаирин Азярбайъан тцркъясиндя шеирляри кючцрцлцбдцр. Щямин шеирляр 1842 бейтдян ибарятдир. Мс.ориент.Фол.3314 шифряси алтында мцщафизя едилян бу ясяр щиъри тарихи иля 16 мящяррям 1119-ъу илдя (12 апрел 1707-ъи ил) кючцрцлмцшдцр,

Вящид Гязвининин тцркъя диванынын ялимиздя олан бу йеэаня нцсхясини нязярдян кечирдикъя эюрцрцк ки, ясяр дили йахшы билмяйян бир катиб тяряфиндян кючцрцлдцйцндян мятн бярбад щала дцшмцшдцр вя чятинликля охунур (бязи йерляр ися щеч охунмур).

Диванын яввялиндя (20,в.1б-4б) мясняви вя гясидяляр кючцрцлцбдцр. Сагинамя мязмунлу биринъи мяснявидя (20,в1б-3б) бащарын эялиши, тябиятин эюзялликляри тясвир олунур. Шаир Сагийя мцраъият едяряк бащарын эялмяси мцнасибяти иля ондан бадя истяйир. Бундан сонра шаирин сарайда эцзэцлц залын иншасы мцнасибяти иля йаздыьы гясидяси эялир. Бурадакы бейтлярдян бириндя залын инша тарихини билдирян маддейи-тарихя раст эялирик:

Салыб яда башын дедим тарих

Ки, эюз ачмыш тявиля талары (20, в.3б).

Бейтин икинъи мисрасындакы маддейи-тарихдян сарайдакы эцзэцлц залын щиъри тарихи иля 1113-ъц, милади тарихдя 1701-ъц илдя тикилдийини юйрянирик.

Вяряг 4а-4б-я Исфащанда Ъцнейдабад мящяллясининин иншасы мцнасибяти иля йазылмыш мясняви вя гясидя кючцрцлцбдцр. Бурада мящяллянин эюзялликляри тярифлянир, ЫЫ Шащ Аббас вя Шащ Сцлейман  мядщ едилир.

Вяряг 4б-нин ахырындан диванын сонунаъан гязялляр, гитяляр вя тякбейтляр кючцрцлмцшдцр. Щансы сябябдянся бир чох гязяллярин сон бейтиндя шаирин тяхяллцсц йохдур. Гитя вя тякбейтляр айрыъа йерляшдирилмяйиб, мцхтялиф гязяллярдян сонра эялир.

Вящидин азярбайъанъа шеирлярини охудугъа мцяллифин классик шаирляримиздян, хцсусиля Фцзулидян тясирляндийини, онун гязялляриня нязиряляр йаздыьыны, ъанлы халг данышыг дилини йахшы билдийини эюрцрцк.

ХВЫЫ ясрдя йашамыш Азярбайъан алими вя шаири Шяряфяддин Мирзя Мящяммяд Мяъзуб Тябризинин фарсъа ясярляри елм аляминя мялум олса да, сон дюврляря гядяр онун Азярбайъан тцркъясиндяки шеирляриндян хябярсиз олмушуг. Ядябиййат тарихимизя даир мяшщур гайнаглардан щеч бириндя бу барядя билэийя раст эялмирик. Илк дяфя олараг Алманийада йашайан ядябиййатшцнас Мящяммядяли Щцсейни Мяъзубун Азярбайъан дилиндя диванынын ялйазма нцсхяси щаггында мялумата Лейден Университети китабханасынын няшр етдирдийи тцркдилли ялйазмалар каталогунда (17, с.401-403) раст эялмиш вя бу барядя юлкямизин елми иътимаиййятиня хябяр вермишдир (6). Мяъзубун тцркъя диванынын Лейден Университети китабханасында Ъод.ор.8798 шифряси алтында сахланан нцсхясинин суряти ялимиздя олдуьундан бу ялйазма барядя мялумат веря билярик. Ялйазманын сярлювщя вяряги (1б) эюзял, рянэли нахышларла бязядилмишдир. Сярлювщянин кятябясиндя «Лцссейи-тювщидин бир гятрядир», ашаьы сятирдя ися «Бисмиллащ яр-рящман яр-рящим» йазылмышдыр. Щямин вярягдян етибарян диван

Гцдрят гяляминдян еляди фашц щцвейда,

Бир мядди-ряса ики ъащан нцсхясин инша

-мятляли гясидя иля башланыр вя 97б-98а вярягляриндя бир рцбаи иля сона чатыр.

Башымла ки, башдан мцкяррям олди,

Дярэащи-кярим сяъдяси зям олду (8,в.97б)

-мисралары иля башлайан рцбаинин сону позулубдур. Ян сонда в.98а-да йазылмыш «Ял-фягир ял-щягир Яскяр ибн Щаъы Яли. Сянейи-1084 тяммя» сюзляриндян юйрянирик ки, диван щиъри 1084-ъц, милади 1673-ъц илдя, шаирин юлцмцндян 9 ил яввял Яскяр ибн Щаъы Яли тяряфиндян кючцрцлмцшдцр. Бу хяттатын кючцрдцйц Гювси диванынын ики нцсхяси барядя дя ялимиздя мялумат вардыр.

Мяъзуб диванынын 1869 бейтдян ибарят сюзц эедян нцсхяси 15 дини гясидяни (1б-17а), 95 гязял вя гясидяни (17б-83б), 1 тяръибянди (83б-89а), 30 мятляни (89а-91б) вя 50 рцбаини (92а-98а) ещтива едир.

Шаирин тявяллцд тарихи мялум дейилдир. Мяъзубун фарсъа диванынын Лондонун Британийа Музейиндя сахланылан ялйазма нцсхясиня ялавя кими верилмиш бир рцбаидяки маддейи-тарихдян онун щиъри  1093-ъц – милади 1682-ъи илдя вяфат етдийи мялум олур (6).

Вялигулу бяй Шамлу тязкирясиндя М.Тябризинин щяйат вя йарадыъылыьы барядя йазыр: «Онун ясли Тябриздяндир. Шаирлик фянниндя бюйцк устаддыр. Фязилят ещсаны сцфрясиндян там бящряси вар. Чох фясащятли вя бялаьятли олдуьундан нязм вя няср эцлцстан вя бустанынын гязялхан бцлбцлцдцр. Гязялдя Хаъя Щафиз Ширазинин йолу иля эетдийини билдирир. Тяхминян цч мин бейтлик «Шащращи-ниъат» адлы мяснявиси вар. Онун топланмыш бейтляринин сайы он миндян йухарыдыр» (21.с.73-74).

Мящяммядяли Тярбийятин вердийи мялумата эюря, Мяъзуб илк дяфя щиъри 1063-ъц (м.1652-ъи) илдя юз фарсъа шеирляриндян он мин бейтдян чох топлайыб диван баьламышдыр. О, мяшщур ясяри олан цч мин бейтлик «Шащращи-ниъат» («Ниъат йолу») мяснявисини щ.1066-ъы (м.1655-ъи) илдя гялямя алмышдыр. Шаир щ.1088-ъи (м.1677-ъи) илдя йазыб битирдийи «Тяйидат» («Тясдиг олунан фикирляр») адлы рисалясини Шащ Сцлейман Сяфявийя (1666-1694) итщаф етмишдир (19,с222). Мяъзубун тювщидя даир вя имамяти тясдиг едян щядисляря, щямчинин он ики имамын мядщиня щяср олунмуш бу ясяри 314 бянддян ибарятдир вя щяъми сяккиз мин бейтдир. Бунлардан ялавя шаирин гясидя, гязял,  мцхяммяс, тяръибянд, сагинамя вя рцбаилярдян ибарят дюрд мин бейтлик фарсъа диваны да вардыр (6).

Мяъзуб Тябризинин ялимиздя олан фарсъа вя азярбайъанъа диванлары онун щяр ики дилдя мащир сюз устады олдуьу тясдиг едир. Дидактик вя яхлдаги мязмунун цстцнлцк тяшикл етдийи бу ясярлярин дили олдугъа ряван, емосионал вя тясирлидир.

Мялик бяй Авъы ЫЫ Шащ Аббас вя Шащ Сцлейман дюврцндя йашамыш, ясярлярини ясасян тцркъя йазмыш сяняткарларымыздандыр (3,с.7).

Мцасирляриндян Мялик бяйин йарадыъылыьыны йцксяк дяйярляндирян Вялигулу бяй Шамлу йазыр: «Диэяр йцксяк фикирли хяйал сащибляриндян Фцзули вя Няваини охуйанлар ичярисиндя юзцнямяхсус парлаг мювгейя малик олан Мялик бяй Авъыдыр… О бу эцн сащибэиранын (Шащ Сцлейманын) бяндяляри силкиня дахилдир. Чох заманлар тцркъя сюз сяняткарларынын кюнцл пасыны силир» (21.с.133-134).

Нясрабади тязкирясинин ямир, хан вя вязирляря аид бюлмясиндя Мялик бяй щаггында йазыр: «Мялик бяй Авъы елиндяндир. Вцгарлы вя мютябяр, халгын чятин ишляринин щяллиня йарайан, ишэцзар тябиятли шяхсдир. Дювлят ишляри иля ялагядар она тапшырылан бюйцк вязифяляри анлайыш вя сябрля йериня йетирмякдя чох чалышгандыр. Тцркъя шеирляри йахшы дейир. Бязян фарсъа бейтляр дя йазыр» (13,с.61).

Шаирин ядяби ирсинин мцяййян щиссяси «Эянъиня» адлы ялйазма китабы васитяси иля эцнцмцзя чатмышдыр. Бу ясяр Берлин Дювлят Китабханасынын ялйазмалар хязинясиндя Мс.ор.Фол.209 шифряси алтында сахланылыр. Мялик бяйин шеирляринин мцасир ялифба иля охуъулара илк дяфя тягдим едян проф. Ящмяд Ъяфяроьлу эюстярир ки, ялйазма ясас етибары иля бир сыра фарс вя тцрк шаирляринин йарадыъылыьындан сечмялярдян ибарятдир.

Ялйазманын тяркиби барядя Я.Ъяфяроьлу йазыр: «Щафиз, Талиб, Фяьани, Црфи, Шани кими фарс шаирляри иля бир сырада бурайа «Рювзятцс-сяфа», «Шащнамя» кими мяш­щур ясярлярдян дя айры-айры парчалар дахил едилмишдир. Тцркъя щиссяйя ися Баги вя Фц­зули кими шаирлярин тцрк вя фарс дилиндя ясярляри, щабеля Шащ Хятаи, Няваи вя Мялик бяй Авъынын диванлары дахил едилмишдир. Лакин бу диванларын щамысы нюгсанлыдыр» (3,с.7).

Дибачядян эюрцндцйц кими, бу мцнтяхабаты тяртиб етмякдя мягсяд сяйащят заманы мцталия етмяк истяйянляри юзляри иля 20-30 ъилд китаб эютцрмяк язабындан гуртармагдыр. Шеир вя няср щиссяляриндян ибарят олан бу мяъмуянин кючцрцлмяси ишини ики катиб - фарсъа  мятнляри Мювлана Мурадяли Тимъи, тцркъя мятнляри ися Мювлана Ибращим Гязвини щ.1077-ъи (м.1666) илдя йазыб-тамамламышлар. Ясярин тяртиби щямин илдя тахта чыхан ЫЫ Шащ Сяфийя (сонлар Шащ Сцлейман) щяср едилмишдир. Я.Ъяфяроьлу щаглы олараг эюстярир ки, Мялик бяйин шеирляринин бюйцк сяняткарларын ясярляри иля бир йеря салынмасы юз дюврцндя онун йарадыъылыьынын йцксяк дяйярляндирилмяси иля изащ едилмялидир.: «Лакин онун ясярляринин дя сяйащятя чыхан инсанларын йола чыхмалары цчцн Фцзули, Баги, Няваи кими шаирлярин йарадыъылыг нцмуняляри иля ейни мяъмуяйя дахил едилмяси, шеирляринин беля бюйцк сяняткарларын ядяби ирси иля бир бярабярдя тутулмасы садяъя эялиши эюзял мцнасибят вя тясадцфи сечим сайылмамалыдыр. Диэяр тяряфдян «Эянъиня»дя йалныз сечилмиш вя танынмыш мцяллифлярин ясярляриндян нцмунялярин топланмасы Мялик бяй Авъынын да мцасирляринин щюрмят вя ещтирамыны газанмыш гялям сащиби кими танындыьыны сюйлямяйя ясас верир» (3,с.7).

Мялик бяйин бу мяъмуядяки 377 бейт щяъминдя гязялляри «Дивани-Мялик бяй» башлыьы алтындан 245а-307а вярягляриня кючцрцлмцшдцр. Бурада «диван» сюзц шярти мянада ишлядилибдир. Я.Ъяфяроьлунун дедийи кими, Иран тязкирячиляри бязян классиклярин шеирлярини жанрлар цзря тясниф едяряк щяр бир жанрын нцмуняляриндян ибарят кцллиййаты диван адландырмышлар. Мясялян, дивани-гязял, дивани-мяснявиййат, дивани-гясаид кими. Мялик  бяйин гязялляриня диван ады верилмяси дя бу гябилдярдир (3,с.9).

Мцгяддимя истисна олунмагла, тцркъя ясярляр ялйазманын (а) вярягляриня йазылыбдыр. Ики гязялдян башга диэяр шеирляр цчцн айрылан чярчивялярдя йалныз 6 бейт йерляшя билир. Бундан артыг щяъмдя олан шеирляр истяр-истямяз ихтисар едилмишдир. Буна эюря дя Мялик бяйин бурада верилян 63 гязялиндян ня гядяр мисранын ихтисар едилдийини билмяк мцмкцн дейил.

Шаирин шеирлярини 1933-ъц илдя Я.Ъяфяроьлу тяряфиндян мцасир Тцркийя ялифбасы иля верилдийи мятниндя бир сыра гцсурлар вардыр. Йалныз Мялик бяй Авъынын тцркъя диванынын йени бир ялйазма нцсхяси тапылдыгдан сонра бу гцсурлары дцзялтмяк мцмкцн ола биляр.

ХВЫЫ ясрдя Фцзули ядяби мяктябинин давамчысы олан Ялиъан Гювси Тябризи бу дювр анадилли ядябиййатымызын ян парлаг нцмайяндясидир. О, классик шеир дилимизин садяляшмясиндя, хялгилик елементляри ля зянэинляшмясиндя бюйцк ишляр эюрмцш бир сяняткардыр. Шаирин ана дилиндя баьладыьы диваны мцхтялиф катибляр тяряфиндян дяфялярля кючцрцлмцш, Азярбайъанда, Иранда, Тцркийядя вя тцркдилли поезийайа гиймят верян башга бюлэялярдя йайылмышдыр. Лакин тяяссцф ки, Гювси ясярляринин ялйазма нцсхяляри индийядяк там шякилдя гейдиййата алынмамышдыр. Эюркямли Азярбайъан алими Мящяммядяли Тярбийят вахтиля эюстярирди ки, онда Гювсинин алты мин бейтдян ибарят фарс вя тцрк дилляриндя ики диваны вардыр (19,с.71). Иран алими Ящмяд Мцнзявинин няшр етдирдийи каталога ясасян юйрянирик ки, шаирин шеирляр диваны щямчинин Тещранын Мялик вя Пакистанын Пянъаб Университети китабханаларында сахланылмагдадыр. Я.Мцнзявинин тясвириня эюря Тещранда Мялик коллексийасында сахланан нцсхя щиъри 1117-милади 1705-ъи илдя эюзял нястялиг хятти иля кючцрцлмцшдцр. Лащурун Пянъаб Университетиндяки нцсхя ися милади 1882-ъи илдя кючцрцлмцшдцр (11,с.2488). Щяр ики ялйазма Гювсинин ана дилиндя шеирлярини ящатя едир.

Шаирин диванынын ялимиздя олан ян кичик щяъмли нцсхяси АМЕА М.Фцзули адына Ялйазмалар Институтунда сахланылыр. Фцзули диваны иля бир китаб щалында ъилдлянмиш нцсхя 1834-ъц илдя эюзял нястялиг хятти иля, гара мцряккябля 1831-ъи иля аид филигранлы Русийа каьызына кючцрцлмцшдцр. Катиб Ящмяд бин Мащмуд яфянди бин Бяд яфянди бин Няби яфянди мин ювлади – Шейх Мащмуддур. Гящвяйи рянэли мешин ъилдя тутулмуш бу нцсхядя ъями 117 гязял вардыр ки, бу да 918 бейтдян ибарятдир. Нцсхянин кичиклийинин ясас сябяби одур ки, катиб дивандакы бцтцн гязялляри дейил, йалныз сечмя гязялляри кючцрмяйи гаршысына мягсяд гоймушду. Ясярин илк сящифясиндя – 93б вярягиндя йазылмыш «Мцнтяхабат мин кялами – Гювси ялейщцррящмя» («Рящмятлик Гювси кяламындан сечмяляр») сюзляри буну сцбут едир. Бурадан эюрцрцк ки, нцсхя тамдыр вя катиб диваны кючцряркян яввялдян ону мцнтяхабат шяклиндя тяртиб етмяйи нязярдя тутмушду.

Диванын суряти ялимиздя олан Тбилиси нцсхяси Эцръцстан ЕА К.Кекелидзе адына Ялйазмалар Институтунда сахланылыр. 448 гязял, 1 мцряббе, 1 мцхяммяс, 1 мцсяддяс, 3 тяръибянд вя 2 тяркиббянддян ибарятдир. Нцсхядяки бейтлярин сайы дюрд миндян артыгдыр.

Гювсинин тцркъя диванынын тядгигата ъялб етдийимиз диэяр нцсхяси Лондонун Британийа музейиндя мцщафизя едилир. Бурада шаирин 3383 бейтдян ибарят шеирляри 122 вяряья кючцрцлмцшдцр. Нцсхя нястялиг хятти иля чох сялигяли вя инъя зювгля йазылыбдыр. Бунунла беля тяяссцфля гейд етмялийик ки, ялйазманын бязи вярягляри ням чякдийиндян йухары щиссяляри охунмур вя йа чятинликля охунур, бязи сящифяляриндя ися вярягляр бир-бириня йапышдыьындан бир сящифянин йазылары о бири сящифяйя щопмушдур ки, бу да охунушу чятинляшдирир.

Ялйазмада катиб вя кючцрлмя тарихи щаггында щеч бир мялумат верилмир. 3б вярягиндяки гейддян айдын олур ки, нцсхя щ.1218-ъи (м.1788) илдян яввял кючцрцлцбдцр. Диван ялйазманын 3б-121а вяряглярини ящатя едир.

Нцсхя 400 гязялдян, 2 мцхяммясдян, 1 мцсяддясдян, 2 тяръибяддян вя 2 тяркиббяндян ибарятдир.

Гювси диванынын бизя мялум олан дюврдцнъц нцсхяси Истанбул Университети китабханасында мцщафизя олунур. 195 вярягдян ибарят нцсхя яввялдян вя сондан нагисдир. Биринъи шеирин яввяли (вяр.1б), ахырынъы шеирин (вяр.105а) ися сону йохдур. Катиби, кючцрцлмя или вя йери мялум дейилдир. Демяк олар ки, бцтцн вярягляр сялигялидир вя асанлыгла охунур. Яняняви имла принсипляриня ямял олунмушдур. Истанбул нцсхяси 2767 бейти тяшкил едян 354 гязялдян ибарятдир.

Сон дюврлярдя Алманийада йашайан щямвятянимиз Мящяммядяли Щцсейнинин йардымы иля ялдя етдийимиз Гювси диванынын юз саьлыьында кючцрцлмцш 2 нцсхяси шаирин ядяби ирсинин тядгигиндя бизя чох бюйцк кюмяк етмишдир. Бу нцсхялярдян бири Мяшщядин Аситани-гцдси-Рязяви китабханасында (№4621), диэяри ися Тябриз Милли китабханасында (№309) сахланылыр. Бу нцсхялярин щяр икисинин катиби 1673-ъц илдя Мяъзуб Тябризи диваныны кючцрмцш Яскяр ибн Щаъы Ялидир. Саиб, Гювси вя Мяъзубун мцасири олмуш бу шяхс ещтимал ки, щямин шаирлярля шяхсян таныш олмушдур. Тябриз нцсхясиндя катибин ады «Яскяр ибн Щаъы Яли Тябризи» кими эюстярилибдир.

Щиъри тарихи иля 1083-ъц илдя (м.1672-1673) нястялиг хятти иля кючцрцлмцш Мяшщяд нцсхяси 156 ялйазма вярягиня кючцрцлмцш 3910 бейтдян ибарятдир. Бурайа 368 гязял, 2 тяркиббянд, 2 тяръибянд, 1 мцсяддяс, 1 мцхяммяс, 1 мцряббе дахилдир.

Гювси диванынын Тябриз Милли Китабханасында сахланан нцсхяси цзяриндяки мющцрдян эюрцндцйц кими, вахтиля Азярбайъанын эюркямли мядяниййят хадими Щаъы Щцсейн Нахчыванинин коллексийасына дахил олмушдур. Щиъри 1086-ъы илдя (м.1675-1676) нястялиг хятти иля кючцрцлмцш 127 вяряглик нцсхядяки шеирляр 4700 бейтдян ибарятдир. 547 гязял, 2 тяркиббянд, 3 тяръибянд, 1 мцсяддяс, 5 мцхяммяс, 1 мцряббе вя 1 рцбаини ящатя едян бу диван Гювси ясярляринин ялимизя чатмыш ян ири щяъми вя камил нцсхясидир. Шаирин ясярлярини йени ялифба иля няшр едяркян бу нцсхяни ясас эютцрмцшцк (7).

Академик Щямид Араслы Тбилиси вя Лондон нцсхяляри ясасында 1958-ъи илдя Гювсинин ясярлярини чап етдиряркян беш мисра охунмайараг йери бош гойулмушду. Ялдя едилян йени нцсхялярин кюмяйи иля щямин мисралары охумаг мцмкцн олмушдур. Бунларын ичиндя Гювсинин йашадыьы дювр щаггында гянаятлярини бир даща тясдигляйян «Ки, биз онун гулу, ол бяндейи – Султан Сцлеймандыр» мисрасы даща бюйцк мараг доьурур. Дюврцнцн эюркямли зийалысы, Азярбайъан вя фарс дилляриндя шеирляр йазмыш, Сяфявиляр сарайында йцксяк мювгейя малик Уьурлу хан Зийад оьлу Мцсащибя (шащын-нядими-щямсющбяти олдуьу цчцн она «Мцсащиб» лягяби верилмишди) щяср едилян бу тяръибянддя о заман Сяфявиляр дювлятинин щакими олмуш Ы Шащ Сцлейманын (щакимиййяти илляри: 1666-1694) адынын чякилмяси Гювсинин йашадыьы дюврцн дягигляшдирилмясиндя бизя кюмяк едян даща бир факт кими дяйярляндирилмялидир.

Орасыны да гейд етмяк истярдик ки, «Тцрк нязми, фарси ляфзи иля сюзляр сюйлядим» (7,с.419) – дейян Гювси Тябризинин сон заманлар Мяшщядин Астане-Гцдсе-Рязяви китабханасында фарсъа диваны да ашкар едилибдир (шифри: 5604).

АМЕА-нын мцхбир цзвц, проф. Ялйар Сяфярли тяряфиндян Мясищи адлы шаирин тцркъя диванынын Исфащанын Фярщянэ китабханасындан тапылараг, 1998-ъи илдя яряб ялифбасы иля Тещранда чап едилмяси севиндириъи щалдыр. Даща бир классик тцркдилли йазылы абидямизин ашкар едиляряк, тядиггатчылара, ядябиййат щявяскарларына тягдим едилмяси эюстярир ки, щяля дя ядябиййат тарихимизин бир чох сящифяляри ачылмамышдыр. Лакин щямин диванда верилян тарихлярля бизя мялум Мясищинин ядябиййат тарихимиздя индийя гядяр тядгиг едилмиш йеэаня тцркдилли ясяри – «Вярга вя Эцлша» поемасындакы мялуматларын мцгайисяси бизи ещтийатлы олмаьа вадар едир.

Яввялъя «Вярга вя Эцлша» поемасындакы мялуматлары нязярдян кечиряк. Шаир юзц поемада ясярин щиъри 1030-ъу илдя – милади тарихля 1629-ъц илдя тамамладыьыны билдирир:

Мин отузц сяккиз иди тящгиг,

Тарих, мцсаид олду, тофиг (10,с.259).

Бу ясярдя Мясищи йашы щаггында да мялумат верир:

Йетишди ялиф щесабы нуня

Гядди-хям онадурур нцмуня (10,с.253).

Бурадан ябъяд щесабы иля 1629-ъц илдя шаирин 51 йашында олдуьуну юйрянирик. Мясищи поемасынын яввялиндя Шащ Аббаса, сонунда Шащ Сяфийя итщаф йазыбдыр ки, бу да биринъинин вяфат едиб, икинъинин щакимиййятя эялдийи щямин тарихи бир даща тясдиг едир. Бу тарихлярдян шаирин тяхминян 1580-ъи илдя доьулдуьу да айдынлашыр.

Я.Сяфярли тяряфиндян няшр едилмиш диванда бир сыра тарихляр вардыр. Диванын дибачясиндя дяфялярля шащзадя Мящяммяд Худабяндя мядщ едилир. Бу ися, фикримизъя, о демякдир ки, диван Мящяммяд Худабяндянин щакимиййятя эялмясиндян юнъя, йяни 1578-ъи илдян яввял тяртиб олунубдур. Уйьунсузлуг эюз габаьындадыр. Тцркъя диван тяртиб олунаркян «Вярга вя Эцлша» мцяллифи Мясищи бялкя дя щяля дцнйайа эялмямишди. «Вярга вя Эцлша» мцяллифинин щяйаты барядя тарихляря она эюря инанмалыйыг ки, бунлары шаирин юзц ясяриндя эюстярмишдир. Я.Сяфярли дя яввялки арашдырмаларында поеманын щ.1038-ъи илдя (м.1628-1629) йазылдыьыны, мцяллифин ися щ.987-ъи илдя (м.1579-1580) доьулдуьуну тясдиг етмишдир (Бах: 18,с.12).

Тцркъя диванын дибачясиндя мцяллиф шащзадяни мядщ етдийи йердя тарих эюстярир: щ.938-ъи (м.1531) ил. Эюрцндцйц кими, бу да «Вярга вя Эцлша» мцяллифинин доьулмасындан 51 ил яввялдир. Бундан сонра шаир дибачядя шащзадянин алям мцлкуня гядям гойдуьундан, бу  мцнасибятля тарих йазмаьын она гисмят олдуьундан йазыр: «Та мцлки-ъящан ичря шящзадя гядям гойду» мисрасындан сонра шцбщя йери галмыр ки, сющбят Тящмасибин оьлу шащзадя Мящяммяд Худабяндядян эедир.

Дибачядя мцяллиф щ.941-ъи илдя (1534-1535) баш вермиш щадисяни тясвир едир: Шащ Тящмасиб Хорасанда оларкян, бундан истифадя едян Рум султаны-Османлы императору щцъум едяряк Азярбайъаны зябт едир. Бу гыш заманы олмушду, щавалар еля сярт кечирди ки, гар вя сойуьун тясириндян османлы гошунлары пяракяндя вязиййятя дцшдцляр вя султан Азярбайъаны тярк едиб Баьдада эетмяйи ямр етди. Тящмасиб Хорасандан гайыданда артыг османлылар юлкяни тярк етмишдиляр.

Дибачянин диэяр йериндя ясярин йазылма тарихи ябъяд щесабы иля «Ябйати-мящяббятинэиз» сюзляри иля ифадя олунур ки, бу да щ.942-ъи м.1535-1536-ъы илляря ишарядир. Щесабласаг, эюрярик ки, тцркъя диван «Вярга вя Эцлша» поемасындан тяхминян 93 ил яввял йазылмыш олур. Фикримизъя, бу факт ики ясярин бир мцяллифя мяхсуслуьуну бюйцк суал алтына гойур.

Диван мцяллифи ядябиййатда ян чох щюрмят етдийи, сяъдя етдийи, йарадыъылыьында йолуну тутдуьу шяхсин бюйцк юзбяк шаири Ялишир Няваи олдуьуну дяфялярля щям дибачядя, щям дя диванын сонунда дейир. Дибачядя Няваи щаггында бюйцк ещтирамла дейилир:

Ол Хосров тцрк нязми-иглими ара,

Ким, шивейи-шер ара иди сещрнцма.

Чцн ирди тяхяллцс Няваи, йа Рябб,

Щягг рящмятидин щяр дям ана йертся нява (9,с.201).

Диэяр йердя мцяллиф Няваи рущунун даим она мядядкар олмасыны истядийини билдирир:

Ъаниьа Худа рящмяти бесйар олсун,

Рущи даим бизня мядядкар олсун (9,с202).

«Вярга вя Эцлша» мцяллифи Мясищи дя Няваийя, онун йарадыъылыьына щюрмятля йанашан шаирдир. Лакин ясярини охудугда эюрцрцк ки, она эюря шаирляр арасында биринъи йер Фцзулийя мяхсусдур. Диванда Няваи тясири ня гядяр эцълцдцрся, поемада Фцзули тясири бир о гядяр эцълцдцр. «Вярга вя Эцлша» поемасы мялум олдуьу кими, Фцзулинин «Лейли вя Мяънун» поемасы иля ейни бящрдя, «Лейли-Мяънун щязяъи»ндя йазылмышдыр. Профессор Якрям Ъяфярин бюлэцсцня эюря бу, Азярбайъан щязяъинин онунъу нювцдцр, мяф'Улу мяфаилцн фяУлцн юлчцсцндядир. Поема мцяллифи Мясищинин Фцзулу яняняляриня цстцнлцк вермясинин проф. Я.Сяфярли дя эюстярмишдир (18,с186-190). Диван мцяллифи Няваи янянялярини юн сырайа чыхардыьы кими, поемада Фцзули яняняляри шяккиз цстцнлцйя маликдир.

Башга бир мисал: Мцяллиф диванын «Вясилятцл-вцсал» адландырдыьыны билдирир. «Вярга вя Эцлша» мцяллифи Мясищи поемасында «Данявц Дам», «Зянбуру Ясял» ясярляринин дя олдуьуну билдирся дя, «Вясилятцл-вцсал» адлы тцркъя диванынын мювъудлуьундан щеч ня данышмыр.

Бцтцн бунлар фикримизъя, тцркъя диванла «Вярга вя Эцлша» поемасынын ейни мцяллифя аид олмасыны шцбщя алтына алыр.

Илк дяфя проф.Я.Сяфярли тяряфиндян ашкар едиляряк юн сющля няшр едилмиш Мясищи адлы шаирин тцркъя диваны ХВЫ  яср поезийамызын дяйярли абидясидир вя онун щяртяряфли тядгиги ядябиййат вя дил тарихимизин юйрянилмясиня бюйцк тющфяляр веря биляр.

Я Д Я Б И Й Й А Т

1. Азярбайъан ядябиййаты тарихи. Цч ъилддя, Ы ъилд. Бакы: 1960.

2. Азяроьлу Балаш. Мящяммяд Ямани. Бакы: Елм, 1977.

3. Ъафероьлу А. ХВЫЫ-инъи асырда Азери шаири Мелик Бей Авъы. Истанбул: Бцрщанеддин матбаасы, 1933.

4. Ертайлан И.Щ. Диван-и-Тцрки-и Зафер. Истанбул, 1965.

5. Ямани. Ясярляри. Бакы: Йазычы, 1983.

6. Щцсейни Мящяммядяли. Мяъзцб Тябризи. «Елм» гязети. 28 феврал, 2005.

7. Гювси Тябризи. Диван. Бакы: Нурлан, 2005.

8. Мяъзуб Тябризи. Диван. Лейден Университети Китабханасы. Шифр: Ъод.ор.8798.

9. Мясищи. Диван. Тяртиб: Я.Сяфярли. Тещран, 1998.

10. Мясищи. Вярга вя Эцлша. Бакы: Азярбайъан Дювлят Няшриййаты, 1977.

11. Мцнзяви Ящмяд. Фещристи-нцсхящайе-хяттийе-фарси. Ъилд ЫЫЫ. Тещран, 1377.

12. Мцртязагулу хан Шамлу. Диван. Бакы: Нурлан, 2006.

13. Нясрабади Мирзя Тащир. Тязкирятцш-шцяра. Ъилде-яввял. Тещран: Ясатир, 2000.

14. Рахмани А.А. Произведение Мухаммед-Тахира Вахида «Аббаснаме» как исторический источник. Известия АН Азербайджанской ССР. Серия истории, философии и права. №2. Баку: Элм, 1974.

15. Рыеу Ъщарлес. Ъаталоэне оф тще тцркисщ манускриптс ин тще Бритищ Мусеум. Лондон, 1888.

16. Садиг бяй Яфшар. Мяъмяцл-хявас. Бакы: Елм, 2008.

17. Съмидт Жан. Ъаталоэуе оф Туркисщ манусъриптс. Вол. ЫЫ. Лейден, 2000.

18. Сяфярли Я. Мясищи. Бакы: Эянълик, 1992.

19.Тярбийят Мящяммядяли. Данишмяндани-Азярбайъан. Бакы: Азярняшр, 1987.

20. Вящид Гязвини. Ялйазма. Берлин Дювлят Китабханасы. Шифр: Мс. Орийент. Фол.3314.

21. Вялигулу бяй Шамлу. Гисясцл-хагани. Ъилд ЫЫ. Тещран, 1996.

РЕЗЮМЕ

Лирические произведения тюркоязычных азербайджанских поэтов XVII века в основном собраны в диванах – сборниках лирических стихов. Кроме известных нам диванов Амани, Говси, Мелик бека Авджы в последнее время были обнаружены сборники стихов таких поэтов XVII века, как Зафар, Маджзуб, Вахид Газвини. Найден и привличен к исследованию наиболее полный табризский список дивана Говси, который был переписан при жизни поэта.

Все эти произведения говорят о развитии реализма в творчестве их авторов, об их связи с устной народной литературой.

SUMMARY

Lyrical products in the turkish language the Azerbaijan poets of XVII century basically are collected in sofas. Collections of lyrical verses. Except for sofas Amani known to us, Kovsi, Melik bey Avci collections of verses of such poets of XVII century, as Zafar, Magzub, Vahid Kazvini recently have been found out. Kovsi`s fullest the list of sofa of Tabriz was founded and involved to research which has been copied during lifetime of the poet. These products speak all about development of realism in creativity of their authors, about their communication with the oral national literature.

 


 

Amalya Baqheri Rzazadeh

XIX  ƏSRIN  IKINCI  YARISINDA  FRANSADA  ƏDƏBI QRUPLAR


Fransız ədəbiyyatı həmişə öz ədəbi məktəb, qrup, cərəyanları ilə diqqəti cəlb etmişdir. Belə ki, XVI əsrdə “Playad” məktəbinin nümayəndələrinin fransız ədəbiyyatının inkişafında rolu danılmazdır. XVII əsrdə Fransız ədəbiyyatında üç cərəyan mövcud idi: klassizm, barokko və persüalite.

Bunların içərisində daha məşhur olan klassizmin nümayəndələri Molyer, Kornel Kasin, La Fonten Fransız ədəbiyyatını dünya miqyasına çıxardı.

XVIII əsr Fransa maarifçilik ədəbiyyatının nümayəndələri isə Volter, Didro, Monteskyö, Russo öz yaradıcılıqları ilə bütün Avropa ədəbiyyatına güclü təsir etdilər.

XIX əsr romantizm cərəyanı Hüqo, Lamartin, Jorj Sand yaradıcılığı ilə özünün  yüksəliş dövrünü keçirdi.

XIX əsr Fransız ədəbiyyatının inkişafında xidmətləri olan “Parnas” və “ Medan qrupu”nun fəaliyyətindən də söhbət açmaq yerinə düşər.

XIX əsrin ikinci yarısında ədəbi tənqid həm xeyirxah, ədalətli, həqiqət naminə, həm qərəzli, kinli şəkildə özünü təcəssüm etdirirdi.

XIX əsrin ədəbi mühitindən söhbət açarkən bu dövrdə fəaliyyət göstərmiş ədəbi qruplara da ötəri şəkildə olmuş olsa da toxunmaq lazım gəlir. Həmin dövrdə fəaliyyət göstərən qruplardan biri “Parnas” ədəbi qrupu idi. “Saf sənət” yaratmağa çalışan və bütün ədəbi cərəyanlar və məktəblərin əleyhinə çıxan parnasçıların estetik görüşləri “ sənət sənət üçündür” prinsiplərinə əsaslanırdı.

 “Sənət sənət üçündür” prinsipi nə deməkdir?

 “Sənət sənət üçündür” prinsipinə müxtəlif baxışlar, yanaşmalar olmuşdur.

Bəzi elmi ədəbiyyatda verilən məlumata görə, parnasçılar sənətin məqsədini gözəlliyə xidmətdə görürdülər. Onların fikrincə, sənət yalnız gözəlliyə xidmət etməlidir.

Əvvəlcə “Parnas”ədəbi qrupunun içərisində hansı sənətkarların olduğuna nəzər saldıqdan sonra yenidən həmin mübahisəli fikrə qayıtmaq yerinə düşər.

Parnasçıların içərisində Şarl Bodler (1821-1867), Lenkont dö Lil (1818-1894) əvvəlcə romantik olub, sonradan onlara qoşulan Teofil Qotye (1811-1872) kimi istedadlı şairlər var idi.

İndi isə  “Sənət sənət üçündür” devizinə olan baxışlara qayıdaq. “Birinci”dəfə parnasçılar tərəfindən yürüdülən “sənət sənət üçündür” fikrinə, əldə etdiyimiz məlumata görə ilkin öz münasibətini bildirən Hüqo olmuşdur.

Yuxarıda qeyd olundugu kimi, Hüqo parnasçılara aid öz fikrini 1859-cu ildə Şarl Bodlerə yazdığı məktubunda açıqlamışdır.Məsələyə aydınlıq gətirmək üçün həmin məktubdan kiçik parçaya yenidən müraciət etmək lazım gəlir: “ Aramızda... fikir ayrılığı baş verməli olduğunu qabaqcadan duymaqda siz səhv etməmişsiniz. Mən sizin fəlsəfənizi (zira hər bir şair kimi siz də həmçinin filosofsunuz) başa düşürəm, hətta mən bunu etiraf etməyə də hazıram. Lakin mənim öz fəlsəfəm vardır. Mən heç zaman “Sənət sənət üçündür”  deməmişəm, mən həmişə: “sənət tərəqqi üçündür demişəm... bəşəriyyət addımları- bu eyni zamanda sənətin addımlarıdır. Deməli, eşq olsun tərəqqiyə!” Hətta Hüqo “tərəqqi naminə hazırda bütün məşəqqətlərə dözürəm, onun xatirinə, ölümə getməyə hazıram” – deməklə dahi yazıçı həyat yolunun nədən olduğunu açıq şəkildə bəyan edir.

“Parnasçıların “Sənət sənət üçündür” fikrindən təxminən 70-80 il sonra Rusiyada həmin devizə  altrenativ olan başqa bir şüar ortaya atlıldı: “İncəsənət xalqa məxsusdur!”. Parnasçıların bu məhşur ifadəsinə cürbəcür donlar geydirildi. Ən xoşagəlməz hal ondan ibraətdir ki, Parnas qrupuna aid olan şairlərin əsərləri də Rusiya dövlətinin (sonrakı SSRİ) dövlətinin – A.B.) idealogiyasına uyğun şəkildə təhlil süzgəcindən keçirildi. Məs. Bodlerin yardaıcılığı haqqında yazılır: “Bodler “Şər çiçəkləri” (1857) adlı yeganə bir şeirlər kitabı qoyub getmişdir. Bu kitabdakı şeirlər şəkilcə çox zəifdir. Məzmunu isə sərsəmləmələr və xəstə ruhlu sızıltılarla doludur”. Hətta kitabın adından da şeirlərin məzmununa uyğun olduğu vurğulanır.

Sual oluna bilər: “Doğrudanmı Bodlerin kitabındakı şeirlər şəkilcə çox zəifdir? Yaxud məzmunu sərsəmləmələr və xəstə ruhlu sızıltılarla doludur,

Əgər bu deyilənlər həqiqətdirsə, bəs həmin dövrdə fransız ədəbiyyatının ən güclü şairi sayılan, Bodleri hər ikisi üçün ana dili olub, bu ana dilində oxuyub və o dildə də rəy verən Hüqonun dedikləri nədir? Hüqonun gözlərinə yığcam  şəkildə də olsa yenidən qayıtmağa ehtiyac duyulur: “ Sənət səma zirvəsinə oxşayır, onun hüdudu yoxdur, siz də elə indicə bunu sübut etdiniz. “Şər çiçəkləri” bu səmada ulduzlar kimi yanır, bu çiçəklər adamın gözünü qamaşdırır. Sizin cəsur zəkanızı ürəkdən alqışlayıram”.

Hansı fikir həqiqətə daha uyğundur?

Şübhəsiz ki, birinci fikir ideologiyaya xidmət edirdi, Hüqonun fikri isə həqiqət idi.

Əlbəttə ki, Bodlerlə bağlı mübahisəni xeyli genişləndirmək olar, ancaq parnasçıların digər iki nümayəndəsi ilə bağlı bir neçə kəlmə qısa şəkildə söhbət açıb, fikri dvam etdirmək niyətindəyik.

Parnasçılar qrupunun rəhbəri olmuş Lekont dö Lil “Antik şeirlər” (1852), “Barbar şeirləri” (1862), “Faciəvi şeirlər” (1884), ölümündən sonra nəşr olunmuş “Sonuncu şeirlər” (1895) kitablarının müəllifidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Lekont dö Lil 1885-ci ildə Hüqonun ölümündən sonra yerinə Fransız Akademiyasına seçilmiş və özünün akademik çıxışında şairin “Şərq motivləri” silsilə şeirlərini “bütün sonrakı nəsillər üçün müstasna poeziya kəşfi” adlandırmışdı. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, saf sənət Lekont dö Lilin idealı olmuşdur. O, deyir ki, əsl gözəllik siyasətin əleyhinədir.

Lekont dö Lilin bu düşüncəsi keçmiş idealogiyaya uyğun gəlmədiyi üçün başqa bir fikirlə onu təkzib etməyə çalışırdılar: “İncəsənət alçaqlıqdan uzaq olanda qazanır. Əgər o böyük tarixi hərəkatlardan, hadisələrdən uzaq düşürsə, onda onun özü alçaqlığın elementinə çevrilir”.

Keçmiş ideologiyanin nümayəndələri Lekont dö Lil haqqında həqiqətə uyğun olmayan təqdimat verirdilər. Guya Lekont dö Lil bütöv xalq üçün – hamı üçün yazmadığına görə onun əsərlərini oxuyan olmurdu. Əgər həqiqətən onun əsərləri zəif və ya “müstəsna” adamlar üçün yazılmışdısa, onun şeirlərini oxuyan yox idisə, bəs ədəbiyyatşünas olmayan, yalnız poeziyasına, şeir kitablarına görə, o, Fransa akademiyasına necə üzv seçilə bilmişdi?

“Parnasın” ən tanınmış nümayəndələrindən biri də “Madmuazel dö Mopen”, “Emo və Kamo” (“İncilər və mirvarilər”) kitablarının şərq mövzusunda əsərlərin, - o cümlədən dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəviyə həsr edilmiş şeirin müəllifi Teofil Qotyedir. Qotye tərkidünya şair kimi oxuculara təqdim olunmuşdur.

Bizcə, bunlar keçmiş ideologiyanın təbliğatından başqa bir şey deyildir. Və ya həqiqətən daha çox ideologiyanın təqdimatıdır.

Şübhəsiz ki, XIX əsrin 50-70-ci illərində fransız ədəbi mühitində özünəməxsus yeri olan “Parnas” ədəbi qrupunun, onun görkəmli nümayəndələri Şarı Bodlerin, Teodor de Banvilin, A. Sulli-Prüdom, P. Verlen, S. Malarme, xüsusilə Şərq Mövzusunda yazmış iki şairin – Teofil Qotye və Lekont dö Lilin davamçısı sayılan Jose – Maria dö Herediyanın yaradıcılığına yenidən qayıtmaq, onların xüsusilə 1866, 1871, 1876-cı illərdə şeirlərini nəşr etdirdikləri “Müasir Parnas” adlı üç kitabdakı əsərlərini yeni təhlil süzgəcindən keçirmək lazımdır(38, 496-501).

XİX əsrin ikinci yarısında fransız ədəbi mühitində “Medan qrupu” yazıçılarının da özünəməxsus yeri vardır. Bir qrup gənc yazıçı görkəmli fransız ədibi Emil Zolanın ətrafında toplaşmışdır, ki, bunlar ədəbiyyata “medanlılar” adı ilə daxil olmuşdular.  “Medan” Zolanın Medandakı bağının adı ilə belə adlandırmışdı. Bunlardan üçü Pol Aleksis (1847-1901), Leon Hennik (1852-1909), Hanri Seap (1851-1924) o qədər də güclü olmayan bir tərzdə Zolanın yaradıcılıq ənənələrini davam etdirirdilər. “Medam qrupu”na daxil olmuş Joris Karl Hyuismans (1848-1907) çox çəkmədi ki, buradan ayrılıb başqa bir istiqamətdə yaradıcılığını davam etdirdi (41, 491).

Gənc yazıçılar içərisində “Medam qrup”un yetirdiyi ən böyük nümayəndə sonralar fransız ədəbiyyatında özünəməxsus mövqe qazanmış Gi dö Mopassan oldu.

Bütün bu düyilənləri yekunlaşdırıb, “XIX əsrin ikinci yarısı Fransa ictimai və ədəbi mühitini necə səciyyələndirmək olar?”, sualına, yığcam şəkildə aşağıdakı kimi cavab vermək olar.

XIX əsrin ikinci yarısı 1848-ci ilkdə baş vermiş inqilab nəticəsində hakimiyyətə gəlmiş, 3 il sonra dövlət çevrilişi edərək respublika üsul-idarəsini monarxiya ilə əvəz etmiş III Napoleonun hakimiyyəti ilə başlamışdı. Dörd il respublika prezidenti 18 il imperator kimi Fransaya hökmranlıq edən III Napoleonun hakimiyyətinin ilk illərində - daha doğrusu 50-ci illərin ortalarından başlayaraq sənaye gücləndi, bir neçə ölkə işğal olunaraq Fransanın müstəmləkəsinə çüvrildi.

60-cı illərin ortalarına yaxın ölkədə vəziyyət gərginləşməyə başladı, xarici siyasətdə dalbadal uğursuzluğa məruz qaldı. Belə bir çətinlikdən çıxmağın yolunu müharibədə görən III Napoleon 1870-ci il iyulun 19-da müharibə etdi. Bu müharibə 36 hissəyə parçalanmış Prussiyanın tam birləşməsi və Fransanın ağır məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Fransa Elzas və Lotarangiya kimi zəngin əyalətləri itirdi.

Fransanın 80-90-cı illər siyasəti birinci dünya müharibəsinə hazırlıq dövrü kimi səciyyələnə bilər. Bu hazırlıq XX əsrin əvvəllərində də davam etdi.

XIX əsrin ikinci yarısının keşməkeşli gedişi fransız ədiblərindən də yan ötüşmədi. 1852-ci ilin yanvar ayında Fransa hökümətinin verdiyi fərmandan sonra Hüqo təxminən 20 il sürgündə oldu.

Aparılan tədqiqat göstərdi ki, fransız yazıçıları dövrün hadisələrinə biganə qalmayıb, onlara yaradıcılıqları və ya hadisələrdə birbaşa iştirakı ilə öz münasibətlərini bildirmişlər.

Parisin işğalı zamanı Hüqonun müraciəti, Fransa - Prussiya müharibəsinin Emil Zola, sonra müraciət edəcəyimiz Alfons Dodenin yaradıcılığında öz əksini tapması, Mopasannın bu müharibədə iştirak etməsi bunun bariz nümunəsidir.

Fransanın XIX əsrin ikinci yarisinda həmin əsrin birinci yarısından başlayıb davam edən Lamartin, Heqo, Düma, Jorj Sand, Merime, Floberden yaradıcılığı bü­töv­lükdə əsrin ikinci hissəsinə aid olan Jül və Edmon Qonkur qardaşları, Jül Vern, Emil Zola, Alfons Dode, Anatol Frans, “Parnas”, “Medan” ədəbi qruplarının və başqa yazıçılardan ibarət güclü ədəbi mühit yaranmışdı. Bu ədəbi mühitdə yaranmış əsər­lərə bu və ya digər dərəcədə münasibət bildirilirdi. Yəni, münasibətər, əsərlərə verilən qiymət, onlar haqqında yazılan yazılar, gah qərəzli, gah da xeyirxahlıqla, ədalət, həqiqət naminə oldu.

XIX əsrin ikinci yarısı dünya ədəbiyyatı “Səfillər”, “Gülər adam”, Doxsan üçüncü il”, “Madam Bovari”, “Salambo”, “Bir nənənin nağılları”, “Germinal”, “Tarmar”, “Də­yir­mandan məktublar”, “Kapitan Qrantın uşaqları”, “Tais” romanları ilə zənginləşdi. Mopassan bu ictimai və ədəbi mühitdə dünyaya göz açdı, yetişdi, bu zəngin aləmə “Həyat”, “Gözəl dost”, “Ölüm kimi güclü” və digərlərini bəxş etdi

. Ədəbiyyat

1. Maupassant G. “ Contes et nouvelles choisies. Moscou Progres, 1977.

2. Черневич М. Н. Штейн Ф. Л. Яхонтова М. А. История французской литературы, М. «Просвещение», 1965.

3. Yelizarova M. Y. Qijdeu S. P. Kolesnikova B. M. Mixalskaya N. P. XIX əsr xarici ədəbiyyat tarixi. Bakı, “Azərbaycan Dövlət Tədris Pedaqoji Ədəbiyyatı” nəşriyyatı. 1964 (tərcümə edəni - İsmayıl Şıxlı).

4. Muravyova H. Hüqo Bakı “Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı” 1962(tərcümə edəni B. Seyidzadə)

5. Zeynalov Ə. Hüqo V. “ Mütərcim” 2001.

Xülasə

Tədqiqatçı bu məqalədə Fransada XIX əsrdə fəaliyyət göstərmiş “Parnas” və “Medan” ədəbi qruplarından söhbət açmış, onların nümayəndələrinin fikirlərinə münasibətini bildirmişdir.

XIX century’s French literal groups.

The investigator informed in this article about “Parnas” and “Medan” literal groups which acted in France in XIX century and showed his attitude to their representative’s oppinion.

Резюме

В этой статье исследователь говорил о деятельности литературных групп Франции ХІХ века «Парнас» и « Медан» и выражал свое отнощение к мнениям их представителей.   


                                                                                      

Эцлнаря Фятийева

НИЗАМИ  МИНАЪАТЛАРЫНДА ЙАРАДАНЫН ВЯСФИ


«Тювщид» аллащын бирлийи вя ядябилийиня щяср олунан, «минаъат» Аллаща дуа вя йалварыш ифадя едян, «нят» пейьямбяр вя онун ювладларынын, нцфузлу дини шяхсиййят­ля­рин язямятини тяряннцм едян шеир формаларыдыр. Щяля Низамидян яввял дя Ислами ядябиййатда онлара мцраъият олунмуш, Шярг поезийасында классик шеирин бу нювля­риндя эюзял нцмуняляр йаранмышдыр.

Биз Низами йарадыъылыьында да яняняйя уйьун олараг бу мязмунда шеирляря лазыми йер верилдийини эюрцрцк. Шаир танры севэисини, йаранмышларын юз халигиня олан дяруни мящяббят вя етигадыны йцксяк поетик бичимдя гялямя алыр. Низамийя эюря, инсанын танрыйа севэиси язяли вя ядядидир. О щеч бир щиссля явяз олуна билмяз. О, гудси бир мязмун яхз едир, гялбиндя бу севэини дашыйан кяси дя мцгяддясляшдирир, уъалдыр.

Низамийя эюря, инсан Аллащын онлара бяхш етдийи эюзялликляр мцгабилиндя танры гаршысында хейирхащ ишляри, тямизлийи, паклыьы дярин зякасы, елми, ядаляти иля фярглян­мя­лидир. Инсан танры гаршысында эцнащ ишлятмямялидир. Инсанларын гялбиндяки илащи севэи онлары чиркин ямяллярдян чякиндирмялидир.

Шаир бязян камил мюмцн вя саф мцсялманын хасиййятлярини, инсани кейфий­йятлярини садалайыр, юзцнц Аллащсевяр, Аллаща итаяткар инамында инамлы олдуьуну эюстярир: «О гядяр ки, ящдинля гярар тапырам», «Сянин ящдиндян цз дюндярмярям»… «Щарда ки, отурдун, отурдум», Щара апарсан, гулунам» (9, 29).

Шаир эюстярир ки, эюйляри, йерляри йарадан уъа танры инсанлыьа гаршы сяхавятлидир. Мювъудатын ян шяряфлиси олан инсана Аллащ ян эюзял Сима, пак яхлаг, хейирхащ ямял бяхш  етмишдир. Мцнаъатларда шаирин йарадана сонсуз мящяббяти, дахили аляминин паклыьы, етигад вя инамы да  тясирли шеир дили иля ачыгланыр. Шаир йараданын бюйцклцйцнц, рящимлилийини бир даща играр едяряк  ондан баьышланмасыны диляйир.

«Бцтцн бу цмид вя горху Сяндяндир

Сян щям дя баьышлайансан, /мяни/ баьышла ей рящимли (6, 23).

Бцтцн минаъатларда баьышланма дуасы ясас йер тутур ки, бу да Гурани-Кяримин «Ял-Ниса» сурятини хатырладыр. «Аллащдан баьышланма диля, ялбяття, Аллащ баьышлайан вя рящм едяндир» (4, 80).

 «Хосров вя Ширин»ин илк мцнаъатларында бир баша Аллащдан  йарадыъылыг илщамы диляйян Низами «Ей Танры, йардым гапысыны ач, Низамийя ахтарыш йолуну эюстяр. Бир цряк вер ки, эерчяклийини тярифлямяйя йарасын; Бир дил вер ки, йарадышыны тяряннцм етсин» – дейя сюзя башлайыр. О, ясярини Давудун «Зябур»у, «эялин» адландырыр вя дейир ки, «Ъанла бяслядийим бир эялини дцн­йайа  мцбаряк цзлц ет. Беля ки, охумаьындан фикирдя фярящ ойатсын. Охун­маьы  эюзя нур версин, динлямяйи бейни хумарландырсын. Црякляр «мцфяр­рящнамяси» адландырылсын, дцйцнляри ачан ачар она дейилсин. Мяна иля ону башы уъа ет, сяадятдян она нахыш баьла»:

Илк бейтдя Низами «тящгиг» – ахтарыш йолуну истяйир. Йяни варлыг вя инсан щяйаты цзяриндя ахтарышлар апармаг, дцнйа вя инсан щягигятлярини гялямя алмаг ниййятиндядир. Сонра «йарадылышы тяряннцм едян дил» тямян­насында олан Низами сюзсцз ки, йцксяк бядии бир дил арзулайыр ки, онун фикир эялининя зинят версин вя «Зябур» кими ону алямдя мяшщур вя охунаглы етсин ки, эюзляря нур вя бейинляря хумарлыг версин. О, зянэин мяна иля ясярини «башы уъа» эюрмяк истяйир вя Аллащын она уьур вермясини диляйир. Шаир бир бейтдя дя хатырладыр ки, «писляря хатиримдя йер вермя, бяйянилмямиш фикирляря ялими эцдя ет» йяни йахшы иля пис бир йеря сыьмаз. Шаир эюзяллийи вя йахшылыглары гялямя алмаг истяйир. О, «юз щикмятляринля мяни таныш ет» вя «Юз фязилятиндян мяня бир камал баьышла» демясиля илащи щикмятляря-Ислам фялсяфясиня дярин ряьбятини билдирмяк истяйир. Доьрудан доьруйа Низами «Хямся»нин яввялиндян сонуна кими илащи щикмятляря эениш йер вермишдир. «Хосров вя Ширин»дя Ширинин Хосрову илащи щикмятляри юйрянмяйя тяшвиг етмяси, Бцзцркцммидин вя мобидлярин щикмят сюйлямяляри буна мисалдыр.

Беляликля, мцнаъат шаирин Аллащ иля разц нийазына дейилир. Йяни о, бир сыра сирляр вя мяняви ещтийаълары барядя Танры иля данышыр, пак ясля, доьру йола, доьру дцшцнъяйя баьлылыьыны билдиряряк, онун щягигятлярини дцнйанын варлыг вя инсанын эюзялликлярини вя щикмятлярини тяряннцм етмяк истядийини бяйан едир. О, илащи сцня йарадылыша, бу йарадылышын эюзяллийиня щейранлыьыны билдирир.

Бцтцн мцнаъатларында «ваъиби-вцъудун» варлыьыны вясф едян Низами бцтцн варлыьы иля о цлфи вцъуда – Бюйцк йарадана баьлыдыр. Она ашиги шейдадыр. Онун гцдрятиня, камалына вя ъялалына мяфтундур. Онун гцдряти вя язямяти гаршысында юзцнц зялил вя дяйярсиз бир мяхлуг щесаб едир. Она ситайиш етмяйи юзцня боръ вя ваъиб билир» (1, 169).  

Худайа, бяндянин кюмяйи Сянсян,

Бяндя аллаща мющтаъдыр».

Щяр ъцр арзум олдугда, мян Сяни чаьырырам,

Чцнки щяр арзуйа Сянин кюмяйинля чатырлар (7, 427).

Бу бейтляр Гурани-Кяримин «Яр-Рящман» сурясини хатырладыр: Эюйлярдя вя йердя ким варса, щамысы ондар рузи, мярщямят вя мядяд диляйир» (2, 547).

Гуранда верилмиш мунаъатларын мязмуну да мцхтялифдир. Эцнащ ишлятмиш инсанлар Аллаща мцнаъатлатында щяр йола дюндцклярини, сучларынын баьышланмасыны, Аллащын бирлийини таныдыгларыны, щяг доьру йола щидайят олунмаларыны диляйирляр. Минаъатларда чох вахт тювщид, нят цнсцрляри дя ишлянир: «Щямд олсун Аллащ-а, эюйляри вя йери йарадана, гаранлыглары вя айдынлыьы вар едяня» (3, 105). Бу айялярдя Аллащын няти-щямди верилмякля йанашы, онун йарадыъылыг гцдряти, няляр йаратдыьы вя тцкянмяз мящаряти сада­ланыр ки, бу хцсусиййятляри Низами ясярляринин мцнаъат вя нят щиссяляриндя дя эюрмяк олар.

Мцнаъатларда шаирин Аллащын йарадыъылыг щикмятляри вя мюъцзяляриндян, сифятляриндян бящс етдийи бейтляри юз мяна вя мязмунуна эюря еля ещтишам­лыдыр ки, … Низами чох йердя аьлын бу камалы дярк етмякдя аъизлийини эюстярир: «Сифятляринин (хасиййятляринин) дяркиндя лал (динмяз, щейрятли) галмышыг», Сянин йаратдыгларын сайсыз олдуьу цчцн сябяб ахтаран аьыл онлары эюрцб дярк етмякдя аъиз галды». Шаир Аллащы таныманын йетмиш ики мязщяб (фиргя) йолуну эюстярир вя бунлардан йалныз биринин доьру олдуьуну билдирир: «Йетмиш ики ягидя йолу вар», «Ондан бир йол эцл, йетмиш бири тикандыр». Бу йол шяриятин мцяййян етдийи йолдур. Шаир башга мязщяблярин йолуну гябул етмир вя дейир ки, «Мяним инамымы бу йола тяряф чяк ки». «О йол гуртулуш йолудур». Билдийим нахышлардан сяни ахтарырам». «Охудуьум щяр сюздян мягсяд сянсян». «Сяня хидмят етмяк цчцн айаг эютцрдцм», «Яэяр йолу аз­сам, йол эюстяр». Бунун цчцн шаир «Юз щикмятляринля мяни таныш ет, габа­ьымдан гяфлят пярдясини эютцр» – дейя Аллащдан йардым истямишдир. Шаир эцнащ етмякдян горхур вя эцнащлары цчцн Аллащдан баьышланмаьыны истяйир: «Щядсиз тягсирлярим цчцн – хяъалят чякмяйими цзрхащлыг васитяси етмишям»  – дейир. «Сянсян ки, яввял мяни торпагдан йаратдын, фязилятимя эюря мяни (башга) йаранмышлардан айырдын» – дейя инсан варлыьынын камил вцъуд олараг Аллащ тяряфиндян йарадылмасына ишаря едир. «Цзцмц ишыгландырдын, эюзцмц дя ишыгландыр, немят вердийин цчцн шцкцр етмяйи дя юйрят, «Чятинликдя сябр вер ки, дюзцмлц олум, асанлыгда ишими унутма» сюзляри иля шаир щягг йолунда дайандыьыны, бцтцн ирадясини Аллащы вя онун щягигятлярини юйрянмяйя сярф етдийини эюстярмишдир. «Юз фязилятинля мяня йар ол, мяним ишимя эюря мянимля ряфтар етмя». «Чыраьыма юз фейзиндян бир нур вер, башымы (фикрими) юз вилайятиндян узаглашдырма» – дейя илащи фейз вя сифятляря наил олмаг, щягигят йолунда сабит гядям олмагла Танрысевярлийини сцбут етмяк истямишдир. Бу сяъиййяли мязмуна башга ясярляринин мцнаъатында да тясадцф олунур.

Нязяр ящли йанында ашкарсан,

Сурятдя йох, сурят йаратмагда,

Бцтцн варлыглар диридир,

Бялкя щяйатын дирилийи сянин вцъудундандыр…

Бцтцн варлыглар сянин ялинля дцзялир,

Щамысынын гайыдышы сяня доьрудур

Сяня доьру хяйалын йолу баьлыдыр.

Гапына чатмамыш завала уьрады.

Бир дцшцнъя иля йол эюстярирсян.

Бир инъяликля иш эюрярсян… (12)

Низами «Щяфт пейкяр»ин мцнаъатындан верилян йухарыдакы шердя Аллащы онун улулуьуну, мюъцзя вя  щикмятлярини юйрянмяк истяйир вя билдирир ки, сяни «сурятля йох, сурят йарадылшында» танымаг олар. «Бцтцн варлыглардакы дирилик (щяйат) сянин дири вцъудундандыр». «Сянин ялинля дцзялян щяр шейин гайыдыш йери сянсян». Бурада Гуран щюкмцня дя ишаря вар. «Йунис» сурясинин дюр­дцн­ъц айясиндя дейилир: «Щамыныз Онун дярэащына ахыр дюняъяксиниз» (5, 98).

Анъаг Аллащы, онун щягигятлярини эюрцб дярк етмяк «хяйал» иля мцмкцн дейил.  Хяйал эцман вя шцбщялярля долудур. О, шейляри эюрмядян она сурятляр баьлайыр, ону йцз ъцр дона салыр. Ону, илащи эерчякликляри «щягбин» эюзля эюрмяк, аллащы нур иля фейзя вя камала чатмыш аьыл эюзц иля эюрмяк вя танымаг олар. Аллащы эюрмяк, онун щягигятлярини дярк етмяк йалныз ювлийаларла, пейьямбярляря вя камилляря нясиб олур. Бу йюндя шаир Мящяммяд пейьямбяри ян  бюйцк камиллярдян саныр вя онун Аллащы эюрмясини мераънамяляриндя тясвир етмишдир.

Аллащы «вящм» - тясяввцр иля дя дярк етмяк олмаз. «Йедди эюзял»дя дейилир:

Сян ки, ъювщяр дейилсян, йерин йох.

Сяня неъя чата биляр азьын ряйли вящм. (10, 16)

Щятта «ягли-кцлл» ки, Аллащ тяряфиндян йарадылыб, о да бу ишдя аъиздир:

«Сяндян йолланан ягли-кцлл щейбятиндян (горхуб) сяня бахмады» (12, 16).

«Шяряфнамя»дя бу щагда дейилир: «Еля йаратдын йер вя заманы».

(«Щаман улдузла эюйцн доланышыны»)

«Ки, ня гядяр дцшцнъя йцксялярся»

«Башыны бу кямянддян чыхара билмяз»

Шаиря эюря Аллащ фяляйин щасарыны щцндцр чякиб вя дцшцнъяни онда дустаг едиб: «Фяляйин щасарыны щцндцр чякдин»

«Онда дцшцнъяни дустаг етдин»  (11, 4)

«Игбалнамя»нин мцнаъатында шаир билдирир ки, Аллащ «щюкмцндя ашкардыр, щикмятдя эизли», «Сюз вахты таныйан она щейрандыр», «Бирдир икилик­дян варлыьы пакдыр (айрыдыр). «Ня Судан, оддан, ня йел вя торпагдандыр», «..Бцтцн каинат ондан эцъ алыр». «Щяр ким ки, щяйат сцрцр, дирилийи ондандыр». «Бцтцн варлыглар онун варлыьындан бир аддыр». «О камилдир, башгалары нагисдир».

Низами ясярляринин мцнаъатларында Аллащын сифаты хасиййят вя кейфий­йятляри щаггында даща ятрафлы мялумат вермяйя чалышыр вя ону танымаьын йолларыны арайыр.

«Игбалнамя»нин икинъи мцнаъатында дейир: «Беля бир эюзял вя ъанлы дцнйа йаратды. «Ябядилик ня цчцн бещиштя щяваля олунду? «Бундан йахшысы олмаз даща». «Ону даща йахшы сандыьын цчцн о, даща йахшыдыр». «О эюзял баьда бизя йер дцзялт». «Бизим дцшцнъямиздян пис тясяввцрляри апар»… «Юзцндян эюзцмя бир нур сач», «Ки юзэялярин эюзцндян ращатланым» (8, 5).

Низами бу бейтлярдя тясдиг едир ки, Аллащ дцнйаны, варлыьы эюзял йаратмышдыр. Анъаг о, бу эюзял дцнйанын бягасыз, гыса юмцрлц олмасындан тяяссцфлянир.

«Сан ки, гарасы о щярфя (вараьа) дцшмцшдцр». «Бянювшянин сачлары узунлугдан». «Ойнамаг вахты айаьына дцшмцшдц»  (9, 133).

«Эеъянин тярифи вя Мяънунун улдузларла сющбяти» фясли ися Гейсин дцнйа бахышыны якс етдирир. Мяънун улдузлары ъанлы алями. Аллащын гцдрятиля эюй­лярдя сейр едиб йеря нур сяпян вя беляликля йердякилярин эюзцнц ишыгландыран аьыллы варлыг кими тясяввцр едир: она эюря онлардан мягсядиня чатмагда йардым диляйир. Бу фясилдя Низами юзцнцн фялсяфи бахышларыны айдынлашдырмаг истямишдир.

Эюрцндцйц кими ясярляринин мцнаъатларында Низами каинатын, варлыг вя тябиятин, ъанлы алямлярин вя инсанын Аллащын гцдрят гяляминдян эюзяллик вя йарашыг алдыьыны сюйлямякля кифайятляниб галмыр, онлары ясярляринин башлыъа мювзулары кими айры-айры фясиллярдя йенидян гялямя алараг эениш шярщ едир.

Ядябиййат

1.                 Ящмядов Я. Низами. Елмшцнас, Бакы, 1992

2.                 Гурани-Кярим суря 55 айя 29

3.                 Гурани-Кярим,   Суря 6, айя 1, Бакы, 1991

4.                 Гурани-Кярим, Суря 4, айя106,  Бакы, 1991

5.                 Гурани-Кярим. Няриман Гасымоьлунун тяръцмяси. Бакы, 1993

6.                 Низами Эянъяви «Сирляр хязиняси». Бакы, 1981

7.                 Низами Эянъяви Исэяндярнамя. Бакы, 1983

8.                 Низами Эянъяви. Игбалнамя. Бакы, 1947

9.                 Низами Эянъяви. Лейли вя Мяънун. Тещран

10.            Низами. Йедди Эюзял. Бакы, 1983

11.            Низами. Шяряфнамя. Бакы, 1947

12.            Низами. Щяфт-пейкяр, Бакы, 1983

РЕЗЮМЕ

Товхид - мунаджат, посвященный единому и бессмертному Богу, он представляет собой одну из форм, в котором отражены мольба и молитва к Всевышнему. Мы обнаружили что в творчестве Низами, соответственно традициям,  значительное место занимают стихи подобного содержания.

Свою безмерную любовь к Богу поэт воспел в высоком поэтическом стиле.

SUMMARY

«Tovhid» (f fervent pray) is devoted to the unity and eternal of God, «minajat» is the form of poem means the pray for God. We see such kinds of poems in accordance he tradition in the creative.


 

Багирова С.И.

ОСОБЕННОСТИ  ЖАНРОВОЙ  СТРУКТУРЫ  ЭПИЧЕСКОЙ ПРОЗЫ


    В последнее время литературоведение (как история литературы, так и теория литературы), в связи с тенденцией системного, комплексного изучения проблем литературы, усиления внимания и интереса к проблемам художественной формы, все чаще обращается к жанровым вопросам, к проблеме жанра в целом и к выявлению устойчивых признаков жанра произведения в частности. Трудность заключается, прежде всего, в том, что жанр – это абстрактная категория, получающая свое конкретное выражение лишь в отдельных произведениях. Кроме того, ведь развитие жанровой системы проходит через пересечение и отдельных эпох развития литературы, и различных методов и направлений. Все это затрудняет исследование жанровых проблем как устойчивой системы.

    Интересом к проблеме повествовательных форм были отмечены уже первые исследования русской литературы, начиная с XVIII века. Этот интерес продолжается, по сей день. За многовековое развитие повествовательных жанров и историю изучения различных их модификаций с присущими им стилевыми особенностями накоплен колоссальный опыт, позволяющий определить на современном этапе основные параметры жанрово-стилевой структуры эпических произведений: рассказа, повести, романа, эпопеи.

      Одним из самых проблемных  является вопрос о разграничении каждого из видов эпического рода. Существует ряд оппозиций: рассказповесть, повесть – роман, роман – эпопея, которые находятся постоянно в поле зрения исследователей и до сих пор далеки от разрешения в плане четкого разделения их по признакам, присущим только им. Отсюда трудность в определении специфики каждого из этих жанров. М.М.Бахтин, рассматривая жанр романа, писал, что «исследователям не удается указать ни одного определенного и твердого признака романа без такой оговорки, которая признак этот, как жанровый, не аннулировала бы полностью» (1). Это можно отнести ко всем другим эпическим жанрам, где также нет четкости в определении границ жанра, например, новеллы, рассказа, повести.

    Соотношение этих трех жанровых форм рассматривается обычно в следующих сопоставлениях: рассказ – повесть, роман – повесть. В этом случае возможно выявление специфики сторон этих оппозиционных пар. Больше всего проблем в обозначении специфики  вызывает жанр повести. А также вопрос о том, почему именно повесть – одна из наиболее распространенных форм в эпическом роде.

     В «Литературной энциклопедии» дается следующее определение повести: «Обращаясь теперь к жанру повести как промежуточному между новеллой и романом (вернее, надо было бы сказать и о рассказе, наряду с новеллой – С.Б.), можно сказать, что в эту группу следует относить те произведения, в которых, с одной стороны, не обнаруживается полного объединения всех компонентов вокруг единого органического центра, а с другой стороны, нет и широкого развития сюжета, при котором повествование сосредоточивается не на одном, центральном событии, но и на целом ряде событий, переживаемых одним или несколькими персонажами и охватывающих если не всю, то значительную часть жизни героя, а часто и нескольких героев… Устанавливать нормы композиции для повести поэтому гораздо труднее, да и принципиально не имеет смысла. Повесть – наиболее свободный и наиболее ответственный эпический жанр, и потому она получила такое распространение в новое время» (2).

       В современной «Литературной энциклопедии терминов и понятий» также подчеркивается универсальный характер повести, которая объединяет в себе признаки и рассказа, и сказки, и романа, и даже героической эпопеи (3). В этом большое значение сыграло «историческое прошлое» повести. Ведь в  древнерусской литературе повестью называлось любое повествование, включая летописи.

       Интересно, что А.Солженицын вообще не принимал термина «роман». В своей автобиографической книге «Бодался теленок с дубом» он пишет: «Повесть – это то, что чаще всего у нас гонятся  называть романом: где несколько сюжетных линий и даже почти обязательна протяженность во времени. А роман  (мерзкое слово!  Нельзя ли иначе?) отличается от повести не столько объемом и не  столько протяженностью во времени (ему даже пристала сжатость и динамичность), сколько – захватом   множества судеб, горизонтом  взгляда и вертикалью

 мысли» (4).

       О близости  повести и романа писали многие, чаще всего, ссылаясь на книги И.С.Тургенева. «У Тургенева по сравнению с другими великими русскими писателями два названных жанра (имеется в виду повесть и роман – С.Б.) чрезвычайно близки тематически, что многократно отмечалось» (5) многими исследователями творчества писателя (В.Фишер, Л.Пумпянский, Т.А.Бялый и др.).

        Все сказанное еще раз подчеркивает необходимость выявления устойчивых и изменчивых свойств жанра. И здесь самым плодотворным является анализ конкретных произведений, относящихся к конкретному периоду развития той или иной национальной литературы. И как справедливо отмечает И.Кузьмичев, рассматривая жанровые концепции в историческом освещении: «Меньше всего представляют интерес те исследователи, которые стремятся сохранить верность аристотелевым принципам. Эта архитрадиционная концепция, наиболее полно выраженная в эстетике классицизма, уже к началу XIX столетия потеряла всякое научное значение и выродилась в «школьную» поэтику, отголоски которой, однако, можно встретить и сейчас в иных учебных пособиях и ученых исследованиях» (6).       

       Уже в XVIII веке жанровые деления приобретают большое значение, а за основу берется проблемно-тематический принцип. М.В.Ломоносов в своей «Риторике» отмечает, что «повестью называем пространственное вымышленное чисто или смешанное описание какого-либо деяния, которое  содержит  в себе примеры  и учения о политике и о добрых нравах » (7). По такому же принципу разделяет жанры в своем «Поэтическом исскустве» Буало.

     В начале XIX века все чаще различают жанры по объему события, положенного в основу повествования (8). В 30-40-е годы за основной принцип берется способ охвата событий и степень этого охвата. Эта точка зрения высказывается В.Г. Белинским. Такой взгляд существовал до самого последнего времени, пока современные исследователи не стали говорить о способах осуществления познания действительности, как об основном принципе разделения эпической литературы на жанры.

       Многое о типологии повествовательных жанров можно найти в статьях и заметках русских писателей XIX века, в особенности, у Тургенева, Достоевского, а также таких критиков, наряду с Белинским, как Чернышевский и Добролюбов. А академическая школа (А.Веселовский, Ф.Буслаев, А.Пыпин) вносит свой важный вклад в изучение этой проблемы.

      Видовая типология эпических жанров занимает важное место и в трудах со– временных исследователей. Любая статья, монографическое исследование о творчестве того или иного писателя не обходится без уточнения видов литературных произведений. Но работ, в которых бы выявлялись принципы типологии эпоса, системной классификации видов эпической литературы, все еще нет. А ведь без этого невозможно изучение историко-литературного процесса, понимание специфики каждого из писателей в контексте литературного процесса.

      Жанровые деления в эпосе в том виде, в каком они существуют на сегодняшний день, определяется Н.П.Утехиным следующим образом: «собственно эпические (новоэпические) жанры – роман-эпопея, роман, повесть, рассказ». Но в то же время он подчеркивает: «Предложенная классификация является лишь попыткой создать своего рода модель жанровой системы современного эпоса, модель, которая бы и давала представление об основных принципах дифференциации художественных форм, закономерностях жанрообразования современной литературы, характера взаимосвязи и взаимоотношений между отдельными жанрами» (9).

             Только в поэтике XX века была создана модель жанровой структуры на основе актуализации плодотворных тенденций жанрологии, складывающихся на протяжении столетий. Первым из таких направлений было изучение жанров, где жанр представал в связи с жизненной ситуацией, в которой он функционирует. Здесь учитывался и объем, и стиль, и тематика, и композиция произведения – (А.Н.Веселовский, Ю.Н.Тынянов). Другое направление опиралось на картину мира, где главной в жанре является «содержательная форма» (Г.Гачев), а также разграничиваются «жанровое содержание» и «жанровая форма» (Г.Поспелов). И наконец, третье направление строится на представлении об особом аспекте структуры  художественного произведения – границе между эстетической реальностью и внеэстетической действительностью и взаимодействии этих двух миров. Бахтинская теория жанра синтезировала все эти три поэтики. Он выдвинул идею трехмерного художественного изображения. Это касается, в первую очередь, романа.

        Интересные суждения об эстетических жанрах, в частности, о рассказе и повести высказываются авторами учебного пособия «Теория литературы». По их мнению, «канон повести складывается в литературе XIXXX веков (т.е. повесть – канонический жанр – С.Б.), а рассказ, как и роман, – неканонический жанр». И далее: «Главная проблема тем самым – в повести: каковы ее структурные особенности и можно ли в этом случае выявить их инвариантную взаимосвязь?» (10). Чаще всего повесть и другие жанровые формы сопоставляются с романом: по объему, охвату жизненных явлений, по доминированию тех или иных тем,  мотивов, функций. И, прежде всего потому, что это за последние несколько десятилетий один из ведущих жанров. Кроме того, он до сих пор самый признанный и емкий жанр эпической прозы.

     Роман пережил эволюцию. В период классицизма его относили к «низким» жанрам. В эпоху романтизма происходит взлет романа, что послужило поводом для Белинского объявить, что роман, но уже вместе с повестью, в 40-е годы XIX века стал «во главе других родов литературы».

      Т.Манн писал, что «прозаические качества, сознательность и критизм, а также богатство его средств, его способность свободно и оперативно распоряжаться показом и исследованием, музыкой и знанием, мифом и наукой, его человеческая широта, его объективность и ирония делают роман тем, чем он является в наше времена: монументальным и главенствующим видом художественной литературы» (11). Примерно в то же время другие говорили о закате романа («Конец романа». О.Мандельштама).

     Но несмотря на такого рода высказывания, роман и родственная ему повесть не теряют своей значимости, своего первенства в иерархии эпических жанров.

    Таким образом, подводя итоги, можем сказать, что литературные жанры обладают формальными свойствами. Поначалу это именно формальные признаки, строго закрепленные за каждым жанром комплексы художественных средств. Они образуют канонические жанры. Деканонизация жанровых структур, давшая о себе знать уже bXVIII веке, постепенно расширяет поле своего распространения. Постепенно «жанровые категории теряют четкие очертания, модели жанров в большинстве своем распадаются»(12). Этот процесс начинается в конце XIX – начале XX веков. Литература XX века, особенно второй половины, отличается тем, что в ней появляются произведения, вовсе лишенные жанровой определенности. В эпике это эссеистические произведения в прозе. Но наряду с ними существуют и традиционные жанры со всеми формальными признаками, складывающимися годами, столетиями.

     Современная литература знает два рода жанровых структур. Это готовые, завершенные, так называемые твердые формы (канонические жанры) и гибкие, открытые всяческим трансформациям, обновлениям жанры – неканонические. Вторые все чаще занимают лидирующие позиции. Это наблюдается во всех литературах, особенно в конце  XX – начале XXI веков. Жанровые формы претерпевают сегодня изменения гораздо более стремительно, чем в предыдущие эпохи. И задача литературоведения – изучение этих явлений на материале самых разных литератур.

Литература:

1.                Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. М., 1975, с. 452 – 453.

2.                 Петровский М. Повесть // Литературная энциклопедия// Словарь литературных терминов: В 2-х томах т.2. М.- Л., 1925, ст.596 – 603.

3.                  Литературная энциклопедия терминов и понятий. М., 2003

4.                 Солженицын А. Бодался теленок с дубом. Paris, 1975, с.31.

5.                 Теория литературы. В 2-х томах т.1. М.: Академия, 2004, с.394.

6.                 Кузьмичев И. Герой и народ. М., 1973,  с.11.

7.                 Ломоносов М.В. Полн.собр. соч. М.- Л., 1952, т. VII, с.222.

8.                 Сиповский В. Из истории русского романа и повести. СПб, 1903.

9.                 Утехин Н.П. Жанры эпической прозы. Л.: Наука, 1982, с. 70 – 71.

10.            Теория литературы. В2-х томах т.1, с. 387.

11.            Манн Т. Письма. М., 1975, с. 81.

12.            Уэллек Р., Уоррен О. Теория литературы. М., 1978, с. 249.  

XÜLASƏ

     Məqalə epik nəsrin janrlarının öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Bu janrların öyrənilmə tarixi araşdırılır, hekayə, povest, roman janrlarının yaradılması, inkişafı və xüsusiyyətləri bir daha nəzərdən keçirilir.

SUMMARY

        Article has been dedicated to the learning of the genres of the epic prose. History of learning of these genres is investigated, create, development and features of the genres of story, narrative, novel is glanced once again.


 

. Сялим  Зящмятдуст

ЯДЯБИ МЯФКУРЯ БИРЛИЙИ


                Müasir zamanda İran ədəbiyyatı hər amildən çox Azərbaycan yazıçılarının fəaliyyətlərindən asılıdır.

                Ədəbiyyatdan başqa sair modern düşüncələrdə də İranın ayrı xalqları Azərbaycana borcludurlar. Müasir düşüncələr və istəklər Azərbaycanda sair vilayətlərə yol tapmışdır. Bu yolda Azərbaycan və azərbaycanlılar çox çətinliklərlə üzbəüz olaraq, durmadan, yollarını başa çatdırmışlar. Müasir zamanda, bütün İran millətinin oyanışında Azərbaycanın roluna işarə etmək istəsək, çoxlu məqalələr ya bəlkə kitablar lazımdır, ancaq bəhsi qısaltmağa görə onların çoxundan keçib, təkcə ədəbiyyata işarə etməliyik.

                XIX əsrdə, bütün dünya millətləri öz siyasi-ictimai vəziyyətlərini dəyişərək, ədəbiyyat sahəsində də təzə fikir və fəlsəfə ilə daxil olub, dəyərli əsəsrlər yaradıb və öz varlıqlarını yeni bir mahiyyətlə dünya millətlərinə göstərdilər, bu əsrdə Avropada, Amerikada, Rusiyada, Hindistanda və hətta ərəb millətlərinin arasında böyük və dəyərli əsərlər yaranıb və yeni dünyaya, yeni ədəbiyyatla girişməyə şalışıblar.

                XX əsrin əvvəllərində sənayenin inkişafı dünyanı dəyişməkdə olarkən, insanlar böyük təhəvvüllərə şahid oldular. 1-ci Dünya müharibəsi, Rusiyanın oktyabr inqilabi, Amerikanın yeni inkişafları, köhnə müstəmləkələrin aradan getməsi və... bütün millətlərin oyanışına səbəb oldular.

                Bu zamanda hələ də İran xalqları neçə min illik yuxularından oyanmayıb və öz əski üslubları ilə yaşayırdılar. Köhnəlik bütün İranda gözə gəlirdi, o qədər böyük hadisələr hələ İran xalqlarını titrədib, oyada bilməmişdi və hər şeyə tay İranın ədəbiyyatı da, köhnə-paslanmış, toz basmış və geri qalmış bir ədəbiyyat idi.

                XIX əsrin ortalarında Əbdürrəhim Talıbov (1830), Hacı Zeynalabdin Maraği (1823), Mirzə Fətəli Axundov (1875) və Mirzəağa Təbrizi (1820) nəsr sahəsində İran yazıçılarına artıq təsir bağışlayır, onları min illik şivələrindən ayırıb, yeni bir şivə ilə tanış etdilər. Bu zamanadək hələ İran yazıçıları köhnə bir üsluba bağlı olaraq, “Tarix bihəqi”, “Kəlilə və Dimnə”, “Gülüstani Sədi”, “Mərzibannamə” və s. farsca yazılan köhnə kitabları yamsılayır və müqəllid kimi hər yeni üslubu öz qarşılarında bağlı görüb və yaxud yeni yollara qədəm qoymağa cürətləri olmayıb. Bu zamanlarda əgər bir yazıçı “Gülüstani Sədi”ni yaxşı yamsılaya bilirdisə, ona kifayət edərdi və öz təbinə müraciət edib yeni bir yol tapmağa lüzum görmürdü.

                Rəhmətlik Hacı Zeynalabdin Maraği, “Səyahətnamə İbrahim bəy” kitabında belə yazır: “İndiyə qədər bizim vətənimizdə belə yazılar yazılmayıb, heç bir kəs vətən­pərvərlikdən söz açmayıb, ədəbiyyat zamanla qabağa getməyib, ümumxalq bu yazılar­dan istifadə edə bilməyiblər. Hər nə yazılıb gül ilə bülbül və pərvanə ilə şamın eşqində və nalayiq şəxslərin tərifində və yaxud yazıçının özünü göstərməyə və fəzl satmasına şamil olub. Leyli-Məcnun, Fərhad-Şirin və Mahmud-Ayaz eşqindən başqa mövzuların və başqa eşqin olmasını da, bizim həmvətənlərimiz bilməlidirlər. Bu zamanın yazısı, sadə yazılmalıdır, vətən eşqini İranın hünərli və istedadlı yazıçıları gərək şer və nəsr surətində və aydın sözlərlə hamıya öyrədib, və onları vətənpərvərliyə təşviq edələr”.

                Yuxarıda adı çəkilən yazıçıları və onların əsərlərini müərrifi edəndən sonra, İranın XIX və XX əsrlərdə, ədəbi-ictimai vəziyyətini yaxşı tanıyıb və bu vəziyyətin dəyişilməsində, Azərbaycanlıların roluna yaxşı agah olacağıq.

                Mirzə Əbdürrəhim Talibov 1830-cu ildə Təbrizin Surxab məhəlləsində anadan oldu, atası Əbu Talıb bir yoxsul nəccar idi. 16 ya 17 yaşında Təbrizi tərk edib, Tiflis şəhərinə gedir, o zamanlar Tiflis şəhəri inqilabilərin, azadlıq istəyənlərin, ziyalı və zəkalı insanların mərkəzinə təbdil olmuşdur. Cavan Əbdürrəhim o şəhərdə işə məşğul olarkən, rus dili və ədəbiyyatında təhsil edir.

                O zamanlar iranlı mühacirlərin çoxu Tiflis şəhərində yaşayırdılar, o cümlədən “Məmmədəli xan” adlı bir varlı kişi müqatiəkarlıq işi ilə məşğul olub, tükənməz bir sərvət toplayıb orada ailə qurmuşdu. Əbdürrəhim də o kişinin yanında işə məşğul olub, sərmayə toplayıb, özü müstəqil şəkildə müqatiəkarlıq edib, rus alimləri və hakimlərinin yanında artıq hörmət qazanıb. Az müddətdən sonra Vladiqafqaza gedib Dağıstanın mərkəzi “Təmərxanşürə” şəhərində sakin olub, ömrünün sonunadək o şəhərdə izzət və hörmətlə yaşayır.

                Əbdürrəhim Talıbovun xüsusi yaşayışından, bundan artıq bir şey əldə yoxdur və bu qədər məlum olur ki, o, etiqadlı bir müsəlman olaraq əsla məzhəbi-xurafə və xülyalara inanmırdı. Yazılarından onun insansevərliyi, vətənpərvərliyi və hətta vətənpərvərlikdə ifrat etməyi də düşünülür.

                9 böyük əsər ondan yadigar qalıb, bunların hər birisi özünə görə çox əla və təsir bağışlayan bir əsərdir.

1.                                       Səffineyi-Talibi (Kitabi Əhməd);

2.                                       Məsalik-əl-Mühsinin;

3.                                       Məsailül-əl-həyat;

4.                                       Pəndnameyi-markus Rum Qeysəri;

5.                                       Fizikdə bir risalə;

6.                                       Nuxbeyi-sepehri;

7.                                       Risaleyi-heyyəti-cədidə;

8.                                       Azadlığa görə izahlar;

9.                                       Siyasəti-Talibi.

Talıbovun əsərləri, farsca yazılıb və yeni ədəbiyyatın yolunu açıb, bu yolu İran yazıçılarına təlim edir. O, rus dili və ədəbiyyatı ilə tanış olduğuna görə, çalışıb İran yazıçıları qədim səpkidə yazmaqdan mə’n eləyib, onları yeni bir yola qədəm qoymağa təşviq etsin. Bu hissədə onun iki əsəri: 1. Səffineyi-Talibi (Kitabi Əhməd); 2. Məsalik-əl-Mühsinin, kifayət qədəri tanıdıb, onun qabaqcıllığını sübuta yetirməliyik.

1. Səffineyi-Talibi. Ya Kitabi-Əhməd: bir atanın fərzi və mövhum oğlu ilə müxtəlif mövzularda söhbətidir. Oğul atasından elmi-tarixi, ictimai-fəlsəfi, bədii və ədəbi sorğular soruşur və alim ata onun sorğularına elmi və sadəcə surətdə cavablar verir. Guya bu fərzi və mövhum oğul bütün İran xalqları və suallar onların suallarıdır (4).

                Bu kitabda Əhmədin 7 yaşı varsa da, ancaq bir 60 yaşında kişi kimi sual verir, Əhməd bir balaca filosof kimi təsvir olunur və hər bir sadə sual vasitəsi ilə xilqət və təbiətin böyük sirlərinə cavab alır. Bu kitabda ata ilə oğulun söhbəti çox sadə və şirin əncam tapır və hər bir kəs onun dilindən və məzmunundan baş tapıb, istifadə apara bilir.

                Əhmədin atası onun suallarına cavab verərkən, Avropa millətlərinin inkişafları və irəliləşmələrinə işarə edib və iranlıların dala qalmaqlarının səbəbini əyan edir. Ata öz balasına əxlaq, şücaət, vətənpərvərlik, düz danışmaq dərsi verib, onu uham və xürafələrdən uzaqlaşmağa dəvət edir.

                Talıbov bu fərzi danışıq və sual-cavab vasitəsi ilə, İran camaatına təzələnmək dərsi verir və onları inkişaf və tərəqqiyə dəvət edir.

                2. Məsalik-əl-Mühsinin: bu kitabda “Kitabi-Əhməd”ə tay fərzi bir səfərnamədir, bu əsər İngiltərənin böyük alimi olan ser Henferi Doinin “Aləmin sonuncu günü” kitabından iqtibas olub, bir dəstə cavan elmi və iktişafı məqsədlə Dəmavənd dağına çıxmağa məmur olurlar, onların içində 2 nəfər mühəndis, 1 nəfər təbib və 1 nəfər kimya müəllimi də var. Bu səfərin ərzində, müəllif yenə də əxlaqi-ictimai, fəlsəfi-siyasi sözlərini bəyan edərək çoxlu elmi bəhslər aparır. Bu kitabla yaxşı tanış olmağa görə, bir hissə onun əvvəllərində nəql olunur: “Hələ müsafirlər şəhərədən çıxmamışdan bir böyük həngamə ilə rastlaşdılar, bazarın ortasında ip çəkmişdilər, ipin o tayında camaat bir-biri ilə vuruşurdular. Məlum olan şəhərin kəlanpərinin qızını bəylər bəyinin oğluna ərə veriblər, və başqa yaxın yol ola-ola gəlini bazarın ortasından aparmaq istəyirlər. Niyə? Gəlin xoşbəxt olmağa görə lazımdır bütün yolu üzü Qibləyə hərəkət edə. Şəhərin darğasının adamları yola ip çəkib, şabaş istəyirlər və bu həngamə şabaşın az-çoxluğundan irəli gəlir” (5).

                Və ya bir başqa qismətdə, rəhmətlik Mirzə Təqixan Əmirkəbirdən söz açılır və onun yaxşı-yaraşıqlı işlərindən və xainlərin ona görə xəyanətləri və necə öldürülməsindən danışılır. Bu səfərnamənin əvvəlindən sonuna qədər, İran məmləkətində olan çətinliklər, camaatın savadsızlığı, ölkənin dala qalması, hakimlərin iş bilməməkləri, zalimlərin sitəmkarlıqlarından bəhs olunur. Kitabın son hissəsində bu qrupun başçısı işlərinin sona çatmasını vəzirə güzariş edir. O, hər nə deyirsə, vəzir deyir: “Bilirəm, bilirəm, bilirəm”. Və axırda başçının sözünü kəsib belə buyurur: “İngilisin səfiri bizdən bu işi istəyib, yoxsa bu buzlu dağın ən-uzununu bilmək və ya Dəmavəndin zirvəsinin əndazəsini bilmək bizə lazım deyil. 1-ci bizə yerin üzünü düzəltmək lazımdır, sonra başarsaq, göyə də gedərik”.

                Bu sözlər, Talıbovun dilincə o zamanda deyilir ki, İran yazıçıları və maarif əhalisi təkcə şahı, hakimi və ya gül ilə kəpənək tərifindən başqa ayrı söz deyə bilmirdilər və bir para dini təhsil edənlər də, ya fiqhu-fəqahət və ilahi ehkamdan danışırdılar və ya Əbu Əli Sinanın fəlsəfi sözlərini bir dildə bəyan edirdilər ki, heç özləri, bəlkə Əbu Əli Sina özü də başa düşmürdü.

                Haci Zeynalabdin Mərağei. Yəhya Arianpur “Əz-səba ta nima” kitabının yazanı deyir: “İranda tənqidi-siyasi romandan bəhs olarsa, hər əsərdən qabaq “Səyahətnameyi İbrahimbəy”dən ad aparmaq lazımdır”. “Səyahətnameyi İbrahimbəy” yaxud “Təəssübün bəlası” adlı kitab öz zamanında böyük şöhrət qazanıb və bütün İran vilayətlərində oxunurdu. Hacı Zeynalabdin Mərağei, məşədi Əli adlı azərbaycanlı bir tacirin oğlu lap cavanlığından, azadlıq ordusuna qoşulur. Zeynalabdin 1813-cü ildə anadan olub, 20 yaşınadək Marağa və Ərdəbil şəhərlərində yaşayıb, atasından qalan mal-dövləti əldən verib, qardaşı ilə bərabər öz vətənini tərk edib, çox az sərmayə ilə Qafqaza gəlib, Tiflis şəhərində sakin olub. Bu şəhərdə 3-4 ilin ərzində artıq mal qazanıb, neçə min manat ələ gətirir. Yavaş-yavaş iranlıların sayı Tiflis şəhərində artdıqca, onun da hörməti, etibarı artır, Əsədulla xan Nazim əl Dövlə (İranın baş konsulu) tərəfindən Kitayis şəhərində naib-konsul işinə məşğul olur.

Hacı Zeynalabdin Mərağei özü bu barədə belə deyir: “O zamanlarda mən həm konsul və həm iranlıların başçısı və həm də tacir idim. Həmvətənlərin malı təzyiqatların rəf etməyi özümə vacib bilib, onların yeyib-içməklərin, geyməklərin və s. çətinliklərin həll etməyə başladım. O zamanda bütün qazandığım mal-dövlət əlimdən getdi və təkcə həmvətənlərin borcları yazılmış bir dəftər əlimdə qaldı. Kəriməyə getməyə məcbur oldum və qardaşımla birlikdə İstambuldan Kəriməyə malul ticarə aparıb, orada ticarətə məşğul oldum. Yenə də az zamanda, kafi sərmayə ələ gətirib o şəhərdə qalmalı olduq” (7).

1852-ci ildə Rus dövləti ilə Osmanlının müharibəsi başladı, bu iki qardaş Yaltaya gedib, orada işlərinə rövnəq verdilər. Yalta şəhəri rus imperatorunun yaylağı idi. Bu şəhərədə Zeynalabdinin işi bütün şahzadə və dərbar əhalisi ilə olurdu. Özünə böyük hörmət və etibar qazananraq “İranın dürüstkar taciri” ləqəb tapdı. Rus təbəəsi olmağı ondan istədilər. Bu məcburiyyəti başından ata bilməyib, rusun tabeliyini qəbul etməyə and içir. Amma vətən eşqi, hürriyyət duyğusu və s. Şərq istəkləri bir ləhzə onu buraxmayıb, rus tabeyyəti qəbulundan sonra özü-özünə bir xain insan kimi baxırdı, vətənə xəyanət, dinə xəyanət və vətəndaşlara xəyanət...

Hər an özü özünü lənətləyirdi, necə olar ki, mənim vətəndaşlarım, qardaşlarım, müstəbid hakimlərin sitəminin altında can verirlər və mən özümü kənara çəkib rahat yaşayıram. Bu  duyğular bir an onu rahat qoymurdu, və nəhayət dükanı, evi və var-yoxunu Kərimə şəhərində satıb, İstambula qayıdır, ailəsini orada qoyarkən Allahın evinin ziyarətinə yola düşür, neçə illər rus təbəəsi ola-ola İstanbulda yaşayır, nəhayət Mirzə Mahmudxan Əlaülmülk vasitəsi ilə rus tabeliyini dala qaytarır, yenidən İran tabeyyəti alır. İstanbulda olan zaman “Şəms” qəzetəsi ilə həmkarlığa başlaır və Kəlkətədə nəşr olan “Həbülül-mətin” dərgisində məqalələr yazır.

Zeynalabdin Mərağeyinin əsas işi, 3 cilddə çap olunmuş “Səyahətnameyi İbrahimbəy” (İbrahimbəyin səfərnaməsi) kitabıdır. Bu kitab bir güzgü kimi İranın ictimai-siyasi vəziyyətini saf, sadə, açıq və aydın surətdə bəyan edir. Qacar məmurlarının əməlləri, hakimlərin rəftarı İran camaatının savadsızlığı, İran ölkələrinin dala qalması, camaatı aldadan mollaların əməlləri, camaatın beynindəki xürafə və xülyayi fikirlər hamısı və hamısı bu kitabda eyni və real şəkildə göstərilir və buna görə də kitabın ilk çaplarında müəllifin adından xəbər yoxdur.

İbrahimbəy bir fərzi şəxsiyyətdir, bəlkə də Hacı Zeynalabdin öz adını İbrahimbəy qoyur və öz səfərin və İranda gördüyü təcrübələrin, İbrahimbəy adı ilə bəyan edir. Kitabın I cildi İranda yayılanda heç bir kəs, bir savadsız və sadə tacirin o yüksək və zəngin kitabı yazmağına inana bilmirdi və çoxları Mirzə Mehdixan “Əxtər” ruznaməsinin yazıçılarının birini, kitaba müəliif deyirdirlər. Ancaq kitabın II və III cildi Mirzə Mehdixanın ölümündən sonra çap olması bu iddianı sona yetirdi.

İbrahimbəy iranlı bir tacirin oğlu, 50 il qabaqca ticarət əzmi ilə Misir məmləkətinə köçüb, orada ticarəti yaxşı səhman tapıb və Misirdə qalmalı olur. Bu 50 il ərzində, heç bir İran adət və ənənələrini dəyişməyib və öz milliyyətinə (iranlılığına) elə bağlı olur ki, hətta bir kəlmə ərəb sözü öyrənib dilə gətirməyib. Bu imanlı tacir ailəsini və uşaqlarını da İran eşqi ilə böyüdüb. Tacirin böyük oğlu 20 yaşına ye­tirərkən, atası dünyasını dəyişir. İbrahimbəy 20 yaşında, imanlı, huşlu, zəkavətli, və­tən­sevər, qeyrətli və nəcib bir cavan idi. Təəssüb onun gözünü yumubsa da, ancaq xaricə dillərini və əməllərini yaxşı öyrənib, atası dünyaya göz yuman zamanlar oğlu­na vəsiyyət edir: “30 yaşına yetənədək dünyanın hər yerinə səfər edirsən et, an­caq getdiyin yerlərdə hər nə görsən yaz və saxla, o yazdıqların bir gün kara gələr”.

Atanın ölümündən sonra İbrahimbəy müqəddəs Məşhəd ziyarəti arzusu ilə, dəmiryol vəsiləsi ilə “Bəndəri Berr Misirə” hərəkət edir (Bəndəri Berr, Həman Misirin İskəndəriyə bəndəridir. Ancaq İbrahimbəy İskəndəri Məqdunini İrana bir böyük düşmən bilib, onun adını dilə gətirməyi unudulmaz bir günah bilirdi). Oradan İstanbula, Batuma, Tiflisə, Bakıya, Ənzəliyə, Sariyə, Uzun Adaya, Aşqabada və nəhayətdə müqəddəs Məşhəd şəhərinə yetişir.

İstanbul şəhərində “Kitabi Əhmədi” Hacı Zeynalabdin Mərağeyidən alıb yol uzunu oxuyur, oxuduqca təsəvvüratı İrana görə dəyişilir və onun çox sözlərini qəbul etməyib, onu yazanı, Əbdürrəhim Talıbovu bilməməzliyə və səhv etməyə məhkum edir. Naməsində yazır: “Kitabi Əhmədi”n yazanı çox da alim və savadlı bir şəxs idi, ancaq belə nəzərə gəlir ki, ya İranı yaxşı tanımır, ya səhv edir və ya o, biz iranlılardan deyil”.

İbrahim bəy bu təsəvvürat ilə Batum şəhərinə yetişir və orada ilk dəfə görür: “İranlılar dəstə-dəstə yırtıq-yamaq paltarla nəhayət miskinlikdə üzləri aclıqdan saralmış və zəif halətdə bir tikə çörəyə görə hər işi qəbul edirlər”. Həmvətənlərinin birindən eşidir: “Bütün Qafqazın şəhərləri, qəsəbələri və hətta kəndləri də belə ac və yersiz iranlılarla doludur. Onlar hakimlərin, darğaların, bəylərin və kattaların zülmündən qaçıb, Rum, Rus və Hindistan məmləkətlərinə yayılıbıar və sübhdən axşamadək günün qabağında bir tikə çörəyə görə ağır işləri qəbul edirdilər”.

İbrahim bəy Tehrana yetişib, hər bir kəsin qapısını döyür, hər vəzir ya vəkil tanıyırsa, qapısına gedir, bəlkə həmvətənlərinə bir çarə tapa, ancaq heç bir kəsdən cavab ala bilmir, görür İranın vəzir-vəkilləri sərxoşluqla yatıblar və əsla dünyadan xəbərləri yoxdur. Kədərli və məyus Misirə tərəf qayıdır. Qayıdanda Qəzvin, Ərdəbil, Marağa, Binab, Urmiyə və Təbriz şəhərlərindən keçir, oradan Mərəndə və Batum şəhərinə gedir və Misirə qayıdır.

İbrahim bəy öz səfərində İranın çox vilayətləri və şəhərlərindən keçib və onların ümumi vəziyyətlərini sadə şəkildə yazıb və şərh edir. Əlbəttə, bu yazmaq və şərhdə məqsəd, tənqid etmək və iranlıları oyatmaqdır. O, hər şəhərdən çıxanda bir cümləni təkrar edir: “Hamısı diriykən ölüdürlər, ölmüş ikən canlı”.

Bu səyahətnamə bir kamil qamus kimi İranın ümumi vəziyyət və durumunu XIX əsrin sonlarında göstərir. Əhməd Kəsrəvi “Tarixi məşruteyi İran” kitabında yazır: “O kəslər ki, bu kitabı öz zamanında oxuyublar və özlərində bir ağır silkinti hiss ediblər, təkcə onlar bu kitabın ərzişini bəyan edə bilərlər, çox şəxsləri tapmaq olar ki, bu kitabın vasitəsilə ağır cəhalət yuxusundan oyanıb və agah insanlara qoşulublar”.

“Səyahətnameyi İbrahim bəy” yazılana qədər İran xalqları arasında bu üslubda kitab yazmanın sabiqəsi yoxdur. Xüsusilə, kitabın sadə və aydınlığı onun güclü təsir bağışlamasına əsli səbəbdir. O zaman iranlıların savadsızlığına görə bu kitabı bir savadlı şəxs evdə ya qəhvəxanələrdə oxuyurdu, onlarla insan bir yerə yığışıb ona qulaq asırdılar və beləliklə, kitabın təsiri lap çox olurdu.

Artıq bu nöqtəyə diqqət lazımdır ki, Hacı Zeynalabdin “Səyahətnameyi İbrahim bəy” kitabını yazan zaman, İsfahan şairlərinin əncüməni-nişat ocağında “Bazgəşt-ədəbi (ədəbi qayıdış)” müzakirələri artıq şiddətlə idamə taxırdı və məqsəd bu idi ki, İran şairləri ünsüri-fərruxi (İranda Xİ miladi əsrinin şairləri) səpkində şer yazsınlar və ya Ənvəri-Sənayi (İranda XII-XIII miladi əsrinin şairləri) üslubunda yazsalar yaxşı olar. Yəni azərbaycanlılar bu miqdar düşüncə və şüur sahibi olan zamanlar hələ İranın sair ölkələrində VII-VIII əsrə dala qayıtmaq istəyirdilər. Və əlbəttə, Qacar şahları da həmən qayıdışdan yardım eləyib, Nişat ocağının şairlərini təşviq edərkən, “Səyahətnamə” kimi kitabların yayılmasını ölkədə yasaq edirdilər.

İndi isə nə Qacar şahı qalır, nə Nişat ocağının şairləri, ancaq Hacı Zeynalabdinin “Səyahətnamə”si bir qabaqcıl kitab kimi zaman keçdikcə yeniləşir və onun yazanına rəhmət göndərən çoxalır.

                Mirzə Fətəli Axundov. Şübhəsiz, İran yazıçıları və ziyalıları ilk dəfə Mirzə Fətəli Axundov vasitəsilə “Pyes (Nümayişnamə)” ilə tanış olublar. “Mirzə Fətəli öz pyeslərini azərbaycanca yazırdısa da, onun yazıları “Mirzə Cəfər Qaracadağı” vasitəsilə fars dilinə tərcümə olunub, farsca yayılıb İranda oxunurdu. Bu tərcümələr fars dilində ilk pyes tərcümələri idi” (10).

                Mirzə Fətəlinin atası Mirzə Məhəmməd Tağı Cənubi Azərbaycanın “Xamənə” qəsəbəsində anadan olub və yaşayırdı. Ancaq o da sair azərbaycanlılara tay hakimlərin sitəminin altında yaşamayıb, evin və ailəsini o qəsəbədə atıb, 1811-ci illərdə “Nuxa” şəhərinə gedir, “Nanə” adlı bir qızla evlənib, bu şəhərdə yaşamağa başlayır. Mirzə Fətəli bu nikahın səmərəsidir.

                İki ya üç ildən sonra Məmmədtağı kişi yenidən Xamənə qəsəbəsinə qayıdır və Nanə xanımla onun balaca oğlunu da özü ilə bu qəsəbəyə gətirir, Nanə xanım orada yaşaya bilməyib, Məmmədtağı kişidən boşanıb, balaca oğlu ilə əmisi molla Əliəsgərin yanına gəlir, o zaman molla Əliəsgər “Meşkin” mahalında yaşayırdı. Balaca Fətəli atasından daimi ayrılıb bir müddət Meşkində yaşayır, sonra Qaradağ mahalına gedir. Anası Nanə xanımın əmisi molla Əliəsgər onu oğulluğuna qəbul edib və tərbiyə elədiyinə görə Mirzə Fətəliyə Axundzadə və sonralar Axundov deyiblər.

                1825-ci ildə molla Əliəsgər ailəsi ilə Gəncəyə köçüb bu şəhərdə Mirzə Fətəlinin tərbiyəsinə görə artıq zəhmət çəkir. Bir il ondan sonra İranla rusların müharibəsi başlayır və bu savaşın nəticəsində Gəncə şəhəri viranəyə təbdil olur. Molla Əliəsgər yenidən Nuxa şəhərinə qayıtmağa məcbur olur.

                1832-ci ildə molla Əliəsgər həcc ziyarətinə gedəndə Mirzə Fətəlini gətirib Gəncədə molla Hüseyn adlı bir axunda tapşırır. Fətəlinin dini dərs oxuyub və dini alim olması, Əliəsgər kişinin böyük arzusu idi. Cavan Fətəli Gəncə şəhərində dini elmlərlə məşğul olub, sərf və nəhv və məntiq və fiqh dərsləri oxuyarkən, Mirzə Şəfi ilə tanış olur. Vaxtiykən Mirzə şəfi Gəncənin məşhur şair və həkimi idi. O, yüksək qəzəllərinin vasitəsilə Qafqaz, İran və hətta Avropada da ad açıb məşhur olmuşdur. Fətəli Axundzadə Mirzə Şəfinin irşadatı ilə, ruhaniyyət uyğularından münsərif olub, yeni elm və mədəniyyətə yiyələnməyə həvəslənir.

                23 yaşından Gürcüstanın hakimi olan “baron Ruzen”ə müərrifi olur və bir mütərcim kimi ona xidmət edir və ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə qalır, sədaqət və ləyaqətlə xidmətinə idamə verir. O zamanlar Tiflis şəhəri bütün Qafqazın paytaxtı olarkən ədəbi və kütləvi cəhətdən Qafqazın sair şəhərlərindən üstün idi. Tiflisdə yaşamaq Fətəli Axundzadənin ədəbi fəaliyyətlərində artıq təsir qoydu. O, İranın ədəbiyyat və tarixini yaxşı bilərkən, rus dili və ədəbiyyatını da öyrənib rus dili vasitəsilə Avropa ədəbiyyat və fəlaəfəsinə yol tapdı və Avropanın XVIII əsrdə yazılan əsərlərini oxumağa məşğul oldu.

                1837-ci ildə Rusiyanın böyük və məşhur şair və yazıçısı Puşkin bir siyasi hadisədə duel təriqi ilə öldü. Mirzə Fətəli Axundov Puşkinin ölümünə görə bir qəsidə nəzmə çəkdi. Bu qəsidə Mirzə Fətəli bəyin azadlığa qarşı ilk bağırtısı olub və onu bir azadlıqsevər şəxsiyyət kimi müərrifi etdi. “Bu şer sonra “Marlineski” təriqi ilə rus dilinə tərcümə olubdu” (11).

                Mirzə Fətəli Axundov Qafqazda yaşayıb, təhsil alıb, məşhur olub və orada ölürsə də, təsiri İran ölkələrində artır və dəyərli olur. Onun pyeslərinin mövzu və məzmunu İran vilayətlərinə Qafqazdan çox uyğun idi.

                Onun “Təmsilat” adında olan kitabı, 6 pyesdən ibarət öz zamanında azərbaycan dilindən fars dilinə tərcümə olub, bütün İran öllkələrində yüksəklənib və hər birisi neçə dəfə müxtəlif şəhərlərdə nümayişə qoyulub. Bu pyeslər ibarətdir: 1. “Molla İbrahim Xəlil kimyagərin hekayəsi”; 2. “Müsyö Jordan həkim nəbatat və dərviş məstəli şah cadugər hekayəsi”; 3. “Quldurbasan ayı kekayəsi”; 4. “Sarab vəzirxanın sərgüzəşti”; 5. “Hacı Qaranın sərgüzəşti”; 6. “Təbriz şəhərində müdafiə vəkillərinin hekayəsi”.

                Bu 6 pyesdən əlavə Mirzə Fətəlinin başqa yüksək və zəngin əsərləri də var. Yusif şah Sirac ya (Aldanmış ulduzlar) uzun bir dastandır. Böyük şah Abbas zamanının vaqeələrinin birin hekayət edir. Amma əslində bütün şah və şahzadələrin sitəm, nadanlıq və vəzirlərin, hakimlərin, dərbar əhalisi və mollaların yaltaqlığının nağılıdır. Mirzə Fətəli bəy bu nağılda çox sadə və açıq və aydın dildə hakimlərin, şahzadələrin və bütün dərbardakıların sitəmindən və məmləkətin necə viran qalmağından və xalqın necə qara günə düşməsindən söz açır. Bu kitab İranın müasir nəsr ədəbiyyatında, qabaqcıl bir əsər kimi seçilib və ayrı-ayrı kitablarda və tənqidlərdə bu barədə söz açılıb.

                Mirzə Fətəli Axundzadənin çox dəyərli əsərlərindən biri də “Üç məktub hind şahzadəsi Kəmalüddövlədən İran şahzədəsi Cəlalüddövləyə”dir. Bu əsər məktub şəklində yazılıbsa da, əslində Mirzə Fətəlinin öz fəlsəfəsi və siyasi əqidələrinə aiddir. Bu məktublar və onların cavabları ona öz əqidələrini, feodalizmi, istibdad, zorakılıq, irtica və şərq millətlərinin dala qalmasını şərh etməyə geniş bir meydan açıb.

                “Mirzə Fətəli Axundzadə təkcə Azərbaycan və Qafqazda yox, bəlkə bütün Şərq ölkələrində tanınmış bir ziyalı şəxsiyyətdir. Onun şöhrəti təkcə yazılarına bağlı deyil. Mirzə Fətəli bəy əməlində də bir ziyalı kimi hərəkət edib. Misal üçün, ərəb əlifbasının naqisliyini və onun dəyişilmək lüzumun ilk dəfə mətrəh edib və bu sahədə artıq çalışıb, əlbəttə, onun hədəfi bu əlifbanı İran ökələrində də dəyişilməsi idi, ancaq ölənə qədər bu yolda çalışıbsa da, nəhayət bu böyük hədəfinə nail olmayıb” (12).

                Elçin Əfəndiyev “Ədəbiyyatımızın yaradıcılıq problemləri” kitabında yazır: “Bəli, M.F.Axundov böyük yazıçı idi, böyük materialist filosof idi, inqilabçı-demokrat idi. Bəli, M.F.Axundov Azərbaycanda və ümumiyyətlə, İslam Şərqində realist dramaturgiyanın banisidir. Azərbaycan ədəbi tənqidi fikrinin inkişafı ən əvvəl Axundov adı ilə bağlıdır” (13).

                M.F.Axundov, Mirzə Məlkum xana məktublarından birində yazırdı: “Mənim məqsədim İslam xalqlarını sarsıdan cəhaləti aradan qaldırmaq, elmləri, sənətləri inkişaf etdirmək, xalqımızın azadlığı, rifahı və sərvətinin artması üçün, vətənin abadlaşdırılması üçün və babalarımızın malik olduğu şan-şöhrətin bərpa edilməsi üçün ədalətə rəvac verməkdir” (14).

                ƏDƏBİYYAT:

1.     Səyahətnamə İbrahim bəy. Hacı Zeynalabdin Mərağei, M.E.Sepanlu, 1364 h.ş. (1986), Tehran, Nəşri Əsvar.

2.     Həmin nəşr.

3.     Əz-Səba ta Nima. Yəhya Arianpur. 1357 h.ş. (1978), Tehran, Şirkəti Səhami Kitabhayi Cibe.

4.     Kibati Əhməd. Əbdürrəhim Talıbov. Təbriz, 1984.

5.     Əz-Səba ta Nima, Yəhya Arianpur, 1357 h.ş. (1978), Tehran, Şirkəti Səhami Kitabhayi Cibe.

6.     Həmin nəşr.

7.     Səyahətnamə İbrahim bəy. Hacı Zeynalabdin Mərağei, M.E.Sepanlu, 1364 h.ş. (1986), Tehran, Nəşri Əsvar.

8.     Həmin nəşr.

9.     Tarix məşruteyi İran, Əhməd Kəsrəvi, 1357 h.ş. (1989).

10. Təmsilat, 6 pyes və 1 hekayə, Mirzə Fətəli Axundov, tərcümə edən Cəfər Qərəcadaği, 1357 h.ş. (1979).

11. Elçin Əfəndiyev. “Ədəbiyyatımızın yaradıcılıq problemləri”, Bakı, “Təhsil” nəşriyyatı, 1999.

12. Həmin nəşr.

13. Həmin nəşr.

14. Həmin nəşr.

 

Суммарй

                Тщере wас ресеаръщед тще артистиъ литерарй аътивитиес  оф фамоус Азербаижани  wритерс суъщ ас Мирза Абдурращман Талибов, Щажи Зейналабдин Мараэщайи анд Мирза Фатали Акщундов ин тщис артиъле. Тще маин аттентион фоъусед он тще роле оф тщесе wритерс ат Ираниан публиъ анд политиъал атмоспщере


.                                                                          

Fəridə Ramiz qızı Səfiyeva

TƏZƏDƏN DÜNYAYA GƏLSƏYDIM ƏGƏR,

DOGULMAQ ISTƏRDIM SUMQAYITDA MƏN...


Няби Хязринин поемалары ичярисиндя епик-лирик сяпкили цч поема вардыр: бунлар онун щяля гырхынъы иллярин сонларында йаздыьы «Хатиряляр», алтмышынъы иллярдя гялямя алдыьы «Сумгайыт сящифяляри», сяксянинъи иллярдя чап етдирдийи «Виъдан»поемаларыдыр.Sözsüz ki,onlardan ən uğurlusu  «Сумгайыт сящифяляри» поемасыдыр. Бу поема щям щяъминя эюря, щям дя бядии тутумуна эюря шаирин епик поезийасында мцщцм йер тутур. «Азярбайъан совет ядябиййаты» дярслийиндя поема щаггында бу мцлащизялярля гаршылашырыг: «Ясяри охудугъа Сумгайытын йаранмасы, вахтиля сящра олан бу йерлярин инкишаф йолу нязяримиздя ъанланыр. Эцндялик вярягляндикъя илляр кечир, илляр кечдикъя Сумгайыт бюйцйцр, эюзялляшир, онун адамлары да дяйишир, йениляшир, нясилляр бир-бирини явяз едир» (1, 228-229). Анъаг бу поеманын мювзусу тякъя Сумгайыт, онун йаранмасы вя бюйцк сянайе шящяриня чеврилмяси просеси иля мящдудлашмыр, чцнки поемада сющбят щям дя Азярбайъандан эедир, ики бюйцк ядяби шяхсиййятин – Ъяфяр Ъаббарлы вя Сямяд Вурьунун «эюрцшц»ндян сюз ачылыр.

Алтмышынъы иллярдя совет поезийасында мцасир мювзулара мейл хейли эцълянмишди, совет адамынын, сосиалист щяйатынын тясвириндя йени бядии чаларлар цзя чыхырды. «Сумгайыт сящифяляри» поемасы да мящз беля дюврдя мейдана чыхды. Доьрудур, поемада мцяййян ифадя вя образ тякрарларынын, ъанлы щяйат лювщяляри явязиня йерсиз мцдахилялярин олдуьу гейд едился дя, ясярин ясасян мцвяффягиййятли олдуьу да нязяря чарпдырылды. Анъаг поеманы бу эцнцн ядяби мейарлары иля гиймятляндиряндя дя юз бядии-естетик тяравятини сахладыьынын шащиди олуруг. Сумгайыт о иллярдя нящянэ бир тикинти мейданчасыны хатырладырды. Азярбайъанда икинъи нящянэ сянайе шящяринин юзцлц гойулурду вя бурада йени бир инсан нясли формалашырды. Няби Хязри бу ъанлы просеси бир шаир кими поетик мцшащидяляринин обйектиня чевирирди.

Поемада яввялдян ахырадяк мющкям вя давамлы бир сцжет хятти диггяти ъялб едир. Шаир сющбятя юз ушаглыг вя эянълик хатиряляриндян башлайыр, бурада о иллярдя эюрдцйц тозлу-торпаглы дамлар, палчыглы йоллар явязиня нящянэ завод­ларын гцлляляри вя електрик гатарлары, эюзял вя йарашыглы биналарла гаршылашыр:

Эял, доьма дийары эязяк дойунъа,

Мяним ачыг гялбим бу йурда баьлы.

Тозлу-тозанаглы сящра бойунъа,

Шящяр уъалмышдыр баьчалы-баьлы.

О, бир мейвясидир бяхтявяр юмрцн,

Йатмайыр ня эеъя, ня эцндцз шящяр.

Бяли бу торпагда эюрцшцр бу эцн

Нечя йцз шящярля нечя йцз шящяр (2, 22).

Поемада ики ясас образ диггяти ъялб едир. Бунлардан биринъиси Сумгайытын юзцнцн образыдыр. Шаир Сумгайытын йаранмасындан, бир шящяр кими мейдана эялмясиндян сюз ачыр вя эюзляримиз гаршысында шящяр образы ъанланыр. Шаир йазыр ки, «Тязядян дцнйайа эялсяйдим яэяр, Доьулмаг истярдим Сумгайытда мян». Сумгайытын образыны шаир щяртяряфли, нящянэ заводлары, фабрикляри, эениш кцчяляри, хийабанлары вя ялбяття, бурадакы гуруъулуг ишляринин йарадыъысы олан инсанларла бир тясвир едир:

Ня дейяк о шящяря ки,

Вятяндашы эцняш олур?!

Эцняш ичиндядир щяр ев, щяр кцчя,

Бурда эеъялярин ады эеъядир.

Вурур Сумгайытын цряйи йеня

Ишыг гатар-гатар… нур ъярэя-ъярэя…

Еля бил башыны гойуб кюксцня

Эцняш дя уйуйур шящярля бирэя (2, 76).

 

Сумгайыт образыны даща эюрцмлц, тясирли вя емосионал чаларларла тясвир етмяк цчцн шаир Эцняш, Хязяр, ишыг, нур вя с. образлардан мящарятля истифадя едир. Няби Хязринин поетик гайяси Сумгайыт образы фонунда сосиалист ямяйинин романтикасыны, инсанларын гадир ямяйини ъанландырмаг иди – бу совет  поезийа­сынын тялябиндян доьурду вя Н.Хязри дя юз шаир истедады иля бу вязифянин ющдясиндян эялмяйя чалышырды.

Поемада «Талейимин шящяри» фяслиндя шаир о дюврцн дябдя олан «мцсбят гящряман» образыны йарадыр. Няби Хязринин йаратдыьы бу «мцсбят гящряман» совет ядябиййатынын нязяри принсипляри иля щямащянэ иди. Сосиализм реализми ядябиййаты мящз гящряман сечиминдя бу типляря даща чох цстцнлцк верирди. Эюркямли тянгидчи, академик М.Ариф йазырды ки: «Сосиализм реализми ядябиййатынын юзцндян яввялки реализмдян бир ясас фярги дя ондан ибарятдир ки, бу ядябиййат  инсаны, онун иътимаи вя зещни фяалиййятини, апарыъы арзу вя ямяллярини ясас тясвир обйекти кими эютцрмякля галмыр, щям дя инсанын юз бюйцк мягсядиня чатмаг йолундакы фяал мцбаризясини, бу мцбаризянин язямятини, зювгцнц вя сямярясини нцмайиш етдирир. Сосиализм реализми ядябиййатынын щуманизми хош арзулар щуманизми олараг галмыр, о, йцксяк мягсяд, мющкям ирадя вя инам сащиби олан адамларын фядакар ямяйи вя мцбаризяси иля ялдя едилир, щягигятя чеврилир» (4, 15). Мяммяд Арифин щяля 60-ъы иллярин яввялляриндя «мцсбят гящряман» щаггында сюйлядийи бу мцлащизяляр о дювр цчцн тамамиля гянаятбяхш иди. İнсанын юз мягсядиня чатмаг йолунда апардыьы мцбаризя, хцсусиля фядакар ямяk «мцсбят гящряман» образы йаратмаг цчцн ясас амиллярдən idi. «Сумгайыт сящифяляри» епик-лирик поемасында да инсан вя ямяк мювзусу юн плана кечир. «Ян бюйцк инсандыр тяр тюкян инсан! Тяр тюкцб инсана ев тикян инсан!...» дейян эянъ Сумгайыта эялир, шящярин тикилмясиндя, йаранмасында фяал иштирак едир. Эянъин эцндялийиндян сятирляр həm онун  зящмятля кечян ömür yolunu, щям дя Сумгайытын  инкишафыны, тяряггисини ъанландырыр. Щямин эянъин мяняви алями дя охуъудан эизлин галмыр. Эянъ бурада бир гыза раст эялир вя евлянир. Бу заман о, артыг  ямяк гящряманы кими танынырды. Поемада «истещсалат» хятти иля мяняви алямин тясвири бир-бириля йахшы мянада чульалашыр. Гящряманын оьлу дцнйайа эялир. Оьлу иля хяйали сющбятдя дя гящряман юз щяйат принсипини – «Инсаны ямяк уъалдыр» принсипини шярщ едир.

Гол-ганад тахаъаг бойуна илляр,

Ейби йох, сян бу эцн щяля ушагсан.

Сабащ лап айа да уъалсан яэяр,

Йеня Сумгайыта гайыдаъагсан.

 

Бир няслин сюзцнц сюйляди атан,

Бязян туфан эюрдц, бязян тозанаг.

Демя, гящряманлыг ейляди атан,

О ки юз ясриня сяс верди анъаг.

 

Бяли, йеня кечсин, ютцшсцн илляр,

Тапдым юз йерими бу щяйатда мян.

Тязядян дцнйайа эялсяйдим яэяр,

Доьулмаг истярдим Сумгайытда мян! (2,70 ).

Бурада поеманын биринъи щиссяси баша чатыр: шаир Сумгайытын бир шящяр кими гурулмасы, онун нящянэ сянайе мяркязиня чеврилмяси вя бурада ямяк фяалиййятиня башлайан бир инсанын кечдийи юмцр йолуну ъанландырыр. Бялкя дя поема еля бурадаъа битя билярди. Лакин Н.Хязринин гаршыйа гойдуьу мягсяд бунунла мящдудлашмыр, о, галан дюрд фясилдя Вятян вя вятянпярвярлик, халглар достлуьу, сянят вя заман, Азярбайъан дили вя с. актуал мясяляляр щаггында да сюз ачыр вя беляликля, поеманын епик щцдудлары эенишлянир.

«Дюрдцнъц сящифя»дя шаир Ъ.Ъаббарлы иля Сямяд Вурьуну «эюрцшдцрцр». Бурада ядябиййат вя сянят, яср вя заман щаггында сющбят эедир. Н.Хязри бир совет шаири кими юз фикир вя дцшцнъялярини Ъаббарлы вя Вурьунун дили иля ифадя етмяйя чалышыр; «анамыз вятянин – ССРИ-нин», партийанын апардыьы мягсядйюнлц сийасяти сайясиндя чичякляндийини, «Сумгайытын ясрин сирдашына чеврилдийини», сянятин, поезийанын да инкишафа биэаня галмадыьыны сюйляйир. Щисс олунур ки, 60-ъы иллярин Няби Хязриси – совет шаири анъаг бу ъцр дцшцня билярди. Анъаг бунунла йанашы Няби Хязри щямин поемада бир сыра актуал проблемляря дя тохунур ки, бунлар заман-заман поезийада юз иникасыны тапыр. Тябии ки, илк сырада Азярбайъана мящяббят идейасы дурур. Шаир халгын йетирдийи бюйцк сюз устадлары вя дащилярля щаглы олараг фяхр едир, Лермонтова цзцнц тутуб дейир ки:

Дейян, чох данышдым тарихдян сяня,

Амма тарих дя вар, тарих дя вардыр!

Бах, даьлар дайаныб пящляван кими

Мешяляр чийниндя йапынъыдырмы?

Муьан да ойаныб гящряман кими,

Кцр дя белиндяки гылынъыдырмы?

Яэяр долашсам да бцтцн ъащаны,

Эяряк ки, цзцмц бура чевирям.

Неъя севирсянся ана Волганы,

Мян дя Кцр чайымы еля севирям (2,79 ).

Алтмыш-йетмишинъи иллярдя поезийада Ъянуб мювзусу апарыъы мювзулардан бириня чеврилмишди. Няби Хязри дя «Сумгайыт сящифяляри» поемасында бу мювзуйа тохунур, Азярбайъанын икийя бюлцнмяси, Аразын дярдли-дярдли ахмасы онун да гялбини гана дюндярир, амма шаир никбинлийини итирмир:

Шащдаьы синямдир, Савалан башым,

Цряйим цфцгляр щарайындадыр.

Мяним йедди милйон баъым-гардашым,

Аразын о тайы, о тайындадыр.

…Йеня Тябриз цстя эялир думанлар,

Щачан ачылаъаг сабащы онун?

Апарыр бир эянъи йорьун ажанлар,

Азадлыг ешгидир эцнащы онун.

…Инсан эцллялянир дан гызаранда

Эяряк йухусундан ойансын инсан

Дан гызаранда.

Гызыл шяфягляря бойансын инсан

Дан гызаранда (2,78 ).

 

«Сумгайыт сящифяляри» поемасында артыг тясвирляр, очеркчилик, ъанлы щяйаты эюстярмяк явязиня мцщакимячилийя мейл щаллары да диггятдян йайынмыр. Бу гцсурлар айры-айры мцяллифляр тяряфиндян дя гейд олунмушдур. Шаирин тядгигатчысы Йасиф Нясирли щаглы олараг йазыр: «Поемада  шаир мцдахиляси ифадя вя образ зянэинлийини, ъанлы щяйат лювщялярини цстяляйир. Мцяллиф фясиллярин щамысында мцщакимя йцрцдцр. Бизя беля эялир ки, «Дюрдцнъц сящифя»дя мцщакимя мягсяддян бир гядяр дя дяринляшир.

…Поемада Ъяфяр Ъаббарлынын сющбяти дя гуру, риторик вя схематик сяъиййя дашыйыр, мараг доьурмур, сющбят хатириня узадылыр. Бязян тязя шящярин – Сумгайытын тясвири йаддан чыхыр» (3, 226-227).

Амма бу гцсурлара бахмайараг «Сумгайыт сящифяляри» поемасы 60-ъы  илляр поезийасында мцщцм бир щадися олду. «Кичик тяпя» вя «Эцняшин баъысы» поема­ларындан сонра Няби Хязринин эениш епик лювщяляря, щяйаты, эерчяклийи, ъямиййят щадисялярини ъанлы образларла, апарыъы гящряманларла якс етдирмяк мящаряти “Sumqayıt səhifələri” əsərində xüsusilə диггяти ъялб етди.

                                      ƏDƏBİYYAT

1. Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixi. 2cilddə, c.2, Bakı, 1965, 50 s.

2. Sumqayıt səhifələri. Bakı, Azərnəşr, 1963, 107 s.

3. Nəsirli Yasif. Əgər ki, yıxılsam çinar göstərin. Bakı, Şərq-Qərb 2000, 672 s.

                                 Рeзюме

      В статье рассматриваются эпическо-лирические поэмы  Наби Хазри, в частности  поэма «Сумгаитские страницы» в которой говорится о стоительстве второго по величине индустриалного  города Азербаиджана. Сравнивается прошлое и настоящее города.  

                                           Summary

      Lyric-epic poems of  Nabi Khazri  are traced in the article. A special role of the epic-lyric poem  “The pages of Sumgayit” which  deals with the building of the second big industrial city of Azerbaijan in the poem activity of the poet is building of the second big industrial city of the poet is mentioned.


Yaqub Babayev

ХЫЫЫ-ХЫВ ЯСРЛЯР АНА ДИЛЛИ ШEIRIMIZDЯ VЯZN PROBLEMI


        Классик поезийамызын, о ъцмлядян ХЫЫЫ-ХЫВ ясрляр Азярбайъан шеиринин ритм, ащянэ, структур вя бцтювлцкдя поетик системиндя диггяти ъялб едян мцщцм мясялялярдян бири дя вязн проблемидир.

        Мялумдур ки, ХЫЫЫ-ХЫВ ясрляр ана дилли ядябиййатымыз бир-ики тяръцмя вя няср нцмунясини (бизя эялиб чатмыш бир-ики тяръцмя вя няср парчасыны) чыхмаг шяртиля яксярян поезийа иля тямсил олунур. Щямин поезийа юрнякляринин бюлэц, ащянэ вя бцтювлцкдя вязн системини мцяййянляшдирмяк вя цмумиляшдирмяк эярякли мясялялярдян биридир.

        Ялбяття,  бу  дюврцн  поезийасында  ясас  вязн  яруз  вязнидир.  Щям  дя  ХЫЫЫ-ХЫВ  ясрляр   ана   дилли   поезийамызын   яряб   шеиринин   вязни   олан,   яряб   дилинин  гайда-ганунлары  ясасында  йаранан  ярузла  гаршылашдыьы  илк  ясрлярдир.  Щеъа  системли   шеиря  даща  чох  уйьун  эялян  тцрк  дилляри,  о  ъцмлядян  Азярбайъан  тцркъяси ярузу щеч дя дярщал вя асанлыгла гябул етмяди. Бу дилдя ярузла «нязми-назик» йаратмаьын чятинлийи  узун  мцддят  юзцнц  бüрузя  верди.  Ярузшцнас  алим  Т.Гулийевин  дедийи  кими,  щягигятян  дя, «яруз  вязнинин  тцркдилли  поезийада тятбиги  щяллини  щеч  дя  асан  йолла  тапмамыш,  юз  йолунда  бир  сыра  манеялярля растлашмышды. Бу манеялярдян бири вя биринъиси щеч шцбщясиз ки, дил проблеми иди. Мяншя етибариля яряб дилинин базасы ясасында  йаранан  яруз  вязни  тцрк  дилляриня  йатмыр  вя  йахуд  башга  сюзля  десяк, тцрк дилляринин яруз вязниня тятбиги заманы тцрк дилляринин тяляффцз гайдалары кобудъасына  позулурду.  Шаирляр  бу  чятинлийи  щямишя  щисс  етмиш  вя  бу  проблеми  щялл етмяк цчцн даима йоллар ахтармышлар. Бу просес ися нятиъя етибары иля яруз вязнинин тцрк дилляриня даща чох йатымлы олан бящрляринин вя нювляринин сечилмяси, ейни заманда  тцркдилли  шеирин  илк  дюврлярдя  даща  чох  яряб-фарс  кялмяляри  иля йцклянмяси  иля  тамамланды  ки,  яслиндя  башга ъцр  дя  мцмкцн  дейилди». (16,12)

        ХЫЫЫ-ХЫВ йцзилликлярдя ана дилиндя йаранан епик ясярлярдян йалныз бири – Гул Ялинин «Гиссейи-Йусиф» поемасы щям форма, щям дя вязн бахымындан фярглянир. Беля ки, о бириси епик ясярлярин щамысы мясняви формасында яруз вязниндя гялямя алынса да, «Гиссейи-Йусиф» дюрдлцк формасында олуб щеъа вязниндядир. Бу ися гядим тцрк шеир янянясиня уйьун бир бядии формадыр. Гул Ялинин поемасында яввялдян сона гядяр «имди» рядифи иля мцшайият олунан дюрдлцк бяндляр 12 щеъалы мисралардан ибарятдир. Мисраларда щеъаларын бюлэцсц (дураг), ясасян, 4+4+4=12 системиня мцвафиг эялир:

            4                   4                4

Язиз   Йусиф    тамам он бир     йашар иди, = 12

Йя'губ пучы    уйлугында            уйар иди, = 12

Уйур иркян      бир яъайиб            уйгу эюрди, = 12

Тя'вилини            атасындан           сорар имди. = 12 (6,15)

        Лакин щеъа принсипи иля йазылмыш «Гиссейи-Йусиф» дя еля мисралар вар ки, онлардакы  щеъаларын  сайы  12-дян  артыг  вя  йа  яксикдир.  Бу  ики  сябябля  баьлы  ола биляр:  Биринъиси,  катиб  хятасы,  йяни  мисрадакы  щяр  щансы  сюз  вя  ифадянин  ясяри кючцрян  катиб  тяряфиндян  дяйишдирилмяси.  Икинъиси  ися,  яруз  вязнинин  щеъа  иля цзляшмяси  вя  она  тясири.  Ашаьыдакы  бяндя  нязяр  салаг:

Тофиг нцсрят, фящм, гцввят щягдян булдум = 11

Илщам рузи гылдуьына шакир олдум,=12

Бу арада бу китабы тамам гылдум, =12

        Огуйанлар бана дуа гыла имди! = 12 (6,153)             

        Бурада 1-ъи мисрада  щеъаларын  сайы  11,  сонракыларда  ися  12-дир.  1-ъи  мисра иля сонракы мисраларда вязн таразлыьы йарадан, ащянэ балансыны тямин едян «фящм» сюзцдцр.  Беля  ки,  тякщеъалы  «фящм»  сюзц  тяляффцздя  «фящим»  кими  дейилир  вя шифащи  ифада  мисралардакы  вязн  мцвазиняти  таразланыр.  Яруз  вязниндя  бу  ъцр  йанашы самитля  битян  тякщеъалы  сюзляр  икигат  узун  щеъа  йарадыр.  Яслиндя  бу,  яруз вязнинин  хцсусиййятидир  вя  ярузун  щеъайа  тясиринин  яламяти  кими  дяйярляндириля  биляр. «Гиссейи-Йусиф»дя бу типли мисралара ара-сыра раст эялмяк мцмкцндцр. Поемада аз да олса, бюлэцсц 4+4+4 системиня уйьун эялмяйян, йяни дурагсыз, мисра  бюлэцсц  гарышыг  бянд  вя  мисралар  да  йох  дейил.

        «Дастани-Ящмяд Щярами» поемасы яруз вязнинин щязяъ бящриндя – мяфА'Илцн мяфА'Илцн  фя'Улцн  юлсцчцндя  йазылмышдыр.  Формуласы  белядир: 

È — — — /  È — — — / È — —. Бу, Азярбайъан ярузунда щязяъин ЫЫ нювц олуб цчбюлцмлц бцтюв нагис щязяъ адланыр. Нцмуня:

Бу  дастаны       бу эцн бцнйад  едялим,

Щягин гцдрят   лярин  биз  йад    едялим.

Эялин, ей  мя'  ни  бящрин  сей   редянляр,

Бу  дярйа эюв  щяриндян  хей    редянляр. (6,14)

мяфА'Илцн        мяфА'Илцн         фя'Улцн

        Эюрцндцйц кими, бурада бящрин тяфиляляринин тялябиня мцвафиг олараг мисрадaхили бюлэцлярдя бир сюзцн мцяййян щиссяси о бириси бюлэцдяки сюзцн цзяриня кечмишдир. Йяни сюзляр бюлэц ритминин тялябиня уйьун бир-бириня илишмишдир. Бу, яруз вязни цчцн мцмкцн вя тябии бир ганунауйьунлугдур. Анъаг поемада нисбятян фяргли бюлэц системи олан бейтлярля дя растлашырыг:

           4                4                 3

Ня защирдир    о ким эюздян  иралмаз, = 11

Ня батиндüр    о ким щярэиз   эюрцлмяз. = 11 (6,14)

мяфА'Илцн      мяфА'Илцн       фя'Улцн

        Бу  бейт  дя  яруз  вязнинин  ейни  тяфилясиня  мцвафиг  эялир.  Бир  фяргля  ки,  бу  мисраларда   дураглар   вардыр   вя   щямин   дурагларда   сюз   гуртарыр,   онун   щеч  бир щиссяси  нювбяти  бюлэцдяки  сюзя  илишмир.  Йяни  щяр  ики  мисра  4+4+3=11  бюлэц  системиня  уйьун  эялир.  Бу,  артыг  щеъа  вязнинин  яламятидир.  Демяли,  поеманын   вязн   системиндя   яруз   щаким   олса   да,   щеъанын   да   тясири   йох  дейилдир.

        ХЫЫЫ-ХЫВ йцзилликляр ана дилли епик поезийамызын нцмуняляриндян Исанын «Мещри  вя  Вяфа»,  Й.Мяддащын  «Вярга  вя  Эцлшащ»,  С.Фягищин  «Йусиф  вя Зцлейха»,  М.Зяририн  «Йусиф  вя  Зцлейха»  поема-мяснявиляринин  дюрдц  дя  вязн  гурулушуна  эюря  охшардыр.  Бунларын  щамысы  яруз  вязнинин  ейни  бящриндя,  щям дя  ейни  бящрин  ейни  нювцндя,  йяни  рямял  бящринин  ЫЫЫ нювцндя  гялямя алынмышдыр. Тяфиляляри – фА'илАтцн  фА'илАтцн  фА'илцн юлчцсцня уйьун эялир. Схеми:  È — — /  È — — / — È —.

        Исанын «Мещри вя Вяфа» поемасындан нцмуня:

Яввял Аллащ            адыны  йад              едялцм,

Сюзя дя бисм           иллащ бцнйад        едялцм.

...Динимизин             диряэидир                дюрт имам,

Зира  бунлар           йолу  варды             лар тамам. (31,39)

фА'илАтцн                 фА'илАтцн              фА'илцн

        Поемадакы  лирик  нцмунялярин –  гязяллярин  вязни  дя  ейни  юлчцйя  уйьун эялир:

Ей  яъяб,  ол         севэили  йар  ым ганы?

Ол бяним йар       ы-вяфадар     ым ганы? (31,58)

фА'илАтцн              фА'илАтцн     фА'илцн

        Й.Мяддащын «Вярга вя Эцлшащ» поемасы да рямял бящринин дяйярли юрнякляриндян сайыла биляр:

Гцдрятиля          ол  Щцмамцн      бир эеъя,

Оьлы  доьды,      бярг  урар  ай       дым неъя.

Щям Щилалын    ол   эеъя   гыз         ы  олур,

Ол  дяхи  бир      гиймяти  эюв           щяр булур. (29,112-113)

фА'илАтцн           фА'илАтцн               фА'илцн

        «Вярга вя Эцлшащ»дакы гязяллярдян нцмуня:

Щясрят   оды         шюйля  йагды      ъанцми,

Ким дамарда     галмады ган     цм бянцм.

Ей    дириьа          аьламагдан     динмяди,

Саяти   бу            чешми-эирйан    цм бянцм. (29,128)

фА'илАтцн           фА'илАтцн            фА'илцн

        С.Фягищин «Йусиф вя Зцлейха» поемасынын вязн гурулушуна аид нцмуня:

 

Щямдц   шцкр      халиги  -  йяз      данцмя,

Ким    инайят      гылур   ъисмц      ъ   анüмя.

Ол зяманда к      им, фялякдян   д юн  яр иди

Йя'губун    он      ики    оьлы           вар иди. (26,38)

фА'илАтцн             фА'илАтцн          фА'илцн

        ХЫВ яср шаири М.Зяририн «Йусиф вя Зцлейха» поемасынын вязн системи иля баьлы мараглы бир мясяляни гейд етмяк йериня дцшяр. Мцяллиф ясяри йазаркян онун сонунда поеманын тяфилясини, йяни бящри вя онун нювцнц ашкар шякилдя нязяря чатдырмышдыр. Бу мягсядля лап сонда ясас мятня ялавя кими беля бир бейт верилмишдир:

ФА'илАтцн   ФА'илАтцн    ФА'илат

Вер Мящяммяд Мустафайа сялават. (19,304)

        Эюрцндцйц кими, бейтин 1-ъи мисрасы ярузун рямял бящринин тяфиляляриндян ибарят олуб поема-мяснявинин йазылдыьы бящря ишарядир.

Эяр  ола  тов       фиг   тянри        дян кяшад,

Сюзя бцнйад     едялцм ким     ей  устад.

Ейля  гылмуш      дур гысяс щюк    ми хябяр,

Айыдяvцз         тяфсир  айати-      мю'тябяр. (19,215)

ФА'илАтцн        ФА'илАтцн        ФА'илат.

        Поемадакы лирик парчалар – гязялляр дя, ясасян, эюстярилян бящрдядир. Бир нцмуня иля кифайятлянирик:

Бяни уш гяр    дашлярцм гыл        ды ясир,

Ялдян-яля       сатдылар  ху         рц щягир. (19,224)

ФА'илАтцн       ФА'илАтцн         ФА'илат

        Беляликля, ХЫЫЫ-ХЫВ ясрляр ана дилли епик шеиримизин ясас нцмуняляринин щязяъ вя рямял бящрляриндя инша олундуьуну эюрцрцк. Епик поезийайа нисбятян лирик шеирин вязн эюстяриъиляри даща ялвандыр. Йяни бурадакы бящрлярин вя онларын нювляринин сайы даща мигйаслыдыр.

        Щясяноьлунун бизя эялиб чатан шеирляриндян «Бянцм» гязяли рямял бящринин ЫЫЫ нювцндя (фА'илАтцн  фА'илАтцн  фА'илцн ), «Ким?» рядифли гязяли ися щязяъ бящринин ЫЫ нювцндядир. 2-ъи шеирдян нцмуня:

Щясяноьлу       бу бир гятря   мянидян

Анун хуб су    рятин  зиба     гылан ким? (32)

МяфА' Илцн      мяфА' Илцн     фя'Улцн

        Шаирин мяшщур «Апарды кюнлцмц...» гязяли ися щязяъ бящринин Ы нювцндядир:

Апарды    кюн     лцмц бир хош   г ямяр цз     ъан   фяза дилбяр,

Ня дилбяр? Дил   бяри - шащид.    Ня шащид?      Ша  щиди-сярвяр. (9,178)

мяфА' Илцн        мяфА' Илцн      мяфА' Илцн      мяфА' Илцн

        Бу типли шеирлярин тягтиси вя гялиби иля ялагядар диггяти ъялб едян бир мясяля цзяриндя бир гядяр эениш дайанмаг лазым эялир. Эюрцндцйц кими «Апарды кюнлцмц...» гязялинин гялибини тяшкил едян  мяфА' Илцн  тяфиляси дюрд дяфя тякрар олунур. Башга сюзля, гялибин биринъи йарысыны тяшкил едян тяфиляляр ейниля гялибин икинъи йарысында да иштирак едир. Беля бир поетик формайа малик шеирляр тянсиф адланыр. «Тянсиф» ярябъя «ики бярабяр щиссяйя бюлмяк» мянасыны ифадя едир. Бу, еля бир поетик формадыр ки, шеирин мисрасыны мцяййян едян гялибин биринъи йарысындакы тяфиляляр ейниля икинъи йарысында да иштирак едир. Яруз вязнинин мцхтялиф бящрляриндя бу тип гялибляри олан хейли вязн нювц вардыр. Ана дилли поезийамызда бу ъцр шеирлярин бир чохунда яруз вязни иля щеъа вязнинин яламятляринин говушдуьуну эюрцрцк. Мясялян, И.Нясиминин «Ей нури-дилц дидя, дидариня мцштагям» мисрасы иля башлайан дахили гафийяляр (сяъ) ясасында йазылмыш тянсиф гязяли яруз вязнинин щязяъ бящриндя мяф'Улц  мяфА' Илцн  мяф' Улц  мяфА' Илцн юлчцсцндядир. Гязялин бейтляринин чоху 7+7=14 щеъалы дахили гафийяляри олан шеири хатырладыр:

               7            +             7

Ей дилбяри-пцнщани, сянсиз недярям ъанi =14

Вей Йусифи-Кян'ани, дидариня мцштагям. = 14 (21,138)

        Ярузла щеъа вязнинин гаршылашмасында беля бир поетик хцсусиййятин варлыьы онларын  щеч  дя  бир-бирини  инкар  етмядийини,  яксиня  ейни  поетик  мятндя  мцвази олараг ащянэдар шякилдя узлаша билдиклярини эюстярир. Яслиндя бунларын щяр икиси мцхтялиф цсулларла  шеирин  мисраларынын  ритм  вя  ащянэини  низамламаьа  хидмят  едир.  Буну  даща  айдын  шякилдя  эюстярян  йыьъам  бядии  фактлара  диггят  йетиряк. И.Нясими вя Г.Бцрщаняддинин йарадыъылыьында мцсяммят формасында, йяни дахили гафийяйя ясасланан еля тянсиф – гязялляр вар ки, гязялин йа бцтцн мисраларында, йа да мисраларын чохунда щеъаларын сайы бярабярдир. Щям дя бцтцн мисраларын щям 1-ъи йарымындакы, щям дя 2-ъи йармындакы щеъаларын сайы да бярабяр вя мцтянасибдир. Щалбуки шеир яруз вязниндядир. Мясялян, И.Нясиминин 9 бейтдян ибарят «Аллащу якбяр, ей сяням...» гязялинин бцтцн мисралары 8+8=16 щеъалы шеир принсипи иля йазылмышдыр. Тянсиф формасында олан гязялин вязни ися ряъяз бящринин Ы нювцдцр (4 дяфя мустяф' илцн).

     4          +       4     =    8             4      +     4    =      8

Аллащц     як      бяр, ей сяням,  щцснцня  щей    ран олмушам,

Гювсц  гцзещ   ди   гашларын,      йайиня   гур     бан олмушам.

Йцзцндцрцр      ъяннят  эцлц,     сачын  щяги        гят сцнбцлц,

Ешгиндя  мян   бцлбцл  кими,      алямдя  дяс      тан олмушам.

Кювнц  мякан  дан кечмишям,  мя'ни  шяраб     ын ичмишям,

Ъанан  йцзц     нц эюрмцшям,   сяр та гядям  ъан олмушам. (22,177)

мцстяф' илцн     мцстяф' илцн     мцстяф' илцн   мцстяф' илцн

        Яввялдян сонадяк дахили гафийя ясасында йазылмыш гязялин мисраларыны бюлцб алт-алта йазсаг, эярайлы формасында 8 щеъалы шеир алынар:

Аллащу якбяр, ей сяням,

Щцснцня щейран олмушам.

Гювси гцзещдир гашларын

Йайиня гурбан олмушам.

 

Йцзцндцрцр ъяннят эцлц

Сачын щягигят сцнбцлц,

Ешгиндя мян бцлбцл кими

Алямдя дястан олмушам.

        М.Ф.Кюпрцлц дя тцрк шеириня дахил олан ярузун щеъа вязнини инкар етмядийини, щятта онларын мцяййян яламятляринин бязян  тамамиля  цст-цстя дцшдцйцнц нязярдя тутараг йазырды: «Тцркляр яъям ярузуну алыркян ян зийадя щеъа вязнинин 8 вя 11-ликляриня уйан ейни ъцзлярин тякрарланмасындан щасил олан вязнляри гулланмышлар вя яски тцрк нязм шякилляринин адятян ващиди-гийасиси олан дюрдлцкляри тяръищ етмишляр. Ики ешит парчайа айрыла билян вязнляр иля йазылмыш бейтляри яксярян дюрдлцк шяклиня чевиряряк о сурятля гафийялямишляр вя бюйляъя 8 щеъалылара уйьун тцрк бястяляриня уйан яруз шякилляри вцъуда эятирмишлярдир.» (13,349)

        Г.Бцрщаняддинин щязяъ бящринин Ы нювцндя йазылмыш ашаьыдакы гязялиндя дя мянзяря охшардыр:

         4     +     4     =    8            4     +     4    =     8

Эюзцндян га  ныдур  йарам,    буйурмаз и  сян, ей йар, ям,

Эяряк  ки  йц  ряэцм йарам,   ирах сяндян, ирах сяндян.

Тапундан ай  ру  базарам,     юзцмдян дя  хи бизарам,

Фираг    одый   ла  йанарам,      ирах сяндян,  ирах сяндян. (4,65)

мяфА' Илцн     мяфА' Илцн          мяфА' Илцн   мяфА' Илцн 

        ХЫЫЫ-ХЫВ  йцзилликляр  ана  дилли  ядябиййатымызын  епик  ясяр  мцяллифляри  иля йанашы  лирик  нювдя  йазан  сяняткарлары  да  ярузун  Азярбайъан  шеириня  тятбигиндя вя  милли  поезийада  «щялл  олунмасында»  мцтярягги  вя  диггятяшайан  ишляр эюрмцшляр. Бу мянада ана дилиндя диванлары щал-щазырда ялимиздя олдуьундан Г.Бцрщаняддин вя И.Нясиминин йарадыъылыгларына даща чох дяйяр вермяк мцмкцндцр.

        Г.Бцрщаняддин   Азярбайъан   ярузунун   инкишафында   бир   сыра   йениликляр  етмиш, бу йюнцмдя  уьурлу  ишляр  эюрмцш  истедадлы  бир  сяняткардыр.  Ярузун  бязи  бящрляринин вя нювляринин ана дилли шеиримизя илк дяфя тятбиги онун ады иля баьлыдыр. Эюркямли ярузшцнас алим Я.Ъяфяр йазыр: «Биз Гази Ящмяд Бцрщаняддинин «Диван»ыны  юйрянмямишдян  яввял  Азярбайъан  ярузунда  щяъяз  бящринин  он нювц  олдуьуну  иддиа  едирдик,  бу  ясяри  юйряндикдя  онда  щязяъ  бящринин  йеня дюрд башга нювцня раст эялдик.» (5,228) Гази бир сыра бящрлярин вя онларын нювляринин Азярбайъан шеириня тятбигиндя новаторлуг етмишдир. Мясялян, щязяъ бящринин ЫВ нювцнц (мяфА' Илцн  фя' Улцн  мяфА' Илцн  фя' Улцн) Я.Ъяфяр «Г.Бцрщаняддин щязяъи»(5,206) адландырыр. Йахуд щязяъ бящринин «рцбаи щязяъи» адланан вя ясасян, рцбаи жанрынын бящр нювц олан ХЫЫЫ нювünдя (мяф' Улц  мяфА' Илцн  мяф' Улц  фя' ял) Г.Бцрщаняддинин гязялляр йаздыьыны сюйляйир: «Лакин бу вязндя Гази Бцрщаняддин рцбаи дейил, гязял шяклиндя беш бейтли шеирляр йазмышдыр.»(5,215) Бундан ялавя, Я.Ъяфяр «Гази  Бцрщаняддин  ряъязи»(5,235)  (ряъяз  бящринин  ВЫ  нювц –  мцфтя' илцн  мцфтя' илцн мцфтя' илАтцн), «Гази Бцрщаняддин мцнсярищи»(5,273) (мцнсярищ бящринин ЫЫЫ нювц – мцфтя' илцн  фА' илцн  мцфтя' илцн  фА' илАн) вя с. кими бящр нювляри милли поезийамызда Газинин ады иля баьлыдыр.

        Цмумиййятля, бу ХЫВ яср шаири ян чох щязяъ, рямял, ряъяз, мцнсярищ вя мцтядарик бящрляринин мцхтялиф нювляриндян истифадя етмишдир. Щямчинин онун йарадыъылыьында хяфиф, сяри, мцтягариб бящрляринин бязи нювляриня дя раст эялмяк мцмкцндцр.

        Азярбайъан ярузунун дурулмасында вя чичяклянмясиндя философ шаир, мяна вя бялаьят фатещи Нясиминин мцстясна хидмятляри олмушдур. О, ана дилимиздя нюгсансыз бир ярузда йазыб йаратмыш, Фцзулидян ики яср яввял «тцрк ляфзиля» «нязмi - назик» йаратмаьын мцмкцнлцйцнц сцбута йетирмишдир. ХЫЫЫ-ХЫВ ясрляр ана дилли шеиримиздя башга сяняткарларын йарадыъылыьында Г.Бцрщаняддин дя дахил олмагла бу вя йа диэяр дяряъядя нюгсанлар тапмаг мцмкцн олса да, И.Нясими бу мянада камиллийи тамамиля щифз едян бир сяняткар кими диггяти ъялб едир. О, вязнин низамына о гядяр щяссаслыгла йанашыр ки, бязи шеирляриндя щятта вязнин гялибини дя верир. Мясялян, шаирин ашаьыдакы дюрдлцйцня нязяр салаг:

Ей хятин Хызрц лябин аби-щяйат,

Янбярин зцлфцн шяби-гядрц бярат,

Мещрц мащ истяр ъамалындан зякат

ФА'илАтцн  фА'илАтцн  фА'илат. (21,576)

        Бу дюрдлцк кими сяняткар «Ей йцщяр рагибиня фил овгат» мисрасы иля башлайан мцляммясинин сон мисрасыны да ярузун гялиби иля битиряряк шеири щансы бящрдя (вя онун нювцндя) йаздыьыны мягсядли олараг нязяря чатдырмаг истяйир:

Вязнин яксилмясин бу дцнйадан

ФА'илАтцн  мяфА'илцн  фА'илат. (21,572)

        Цмумиййятля, Нясими яруз вязнинин доггуз бящриндян истифадя етмишдир. Щямин бящрляр бунлардыр: щязяъ, рямял, ряъяз, мцзаре, мцътяс, хяфиф, мцнсярищ, мцтягариб, сяри. Шаирин бящряляндийи вязн нювляринин сайы ися он доггуздур. Ярузшцнас Я.Ъяфяр Нясими шеиринин вязни иля ялагяли дяйярли мягаля йазмышдыр. (23,76-108)

        Ваъиб бир мясяляни дя гейд етмяк йериня дцшяр. Ярузшцнаслыг йюнцмлц тядгигатларда Нясиминин Азярбайъан дилиндя «Рцбаиляр» цнваны иля верилян шеирляри рцбаи жанрынын нцмуняси кими йох, садяъя олараг дюрдлцк кими гябул едилир. Бу ися щямин шеирлярин рцбаи вязниндя олмадыьы иля ясасландырылыр. Орта ясрляр ядябиййатымызын тядгигатчыларындан олан Т.Кяримлинин бу фикирляри тамамиля доьру эюрцнцр: «Азярбайъан ядябиййатшцнаслыьында узун мцддят туйуьла рцбаи бир-бириня гарышдырылмыш, онларын тяснифиндя вязн яламятляри нязяря алынмадыьына эюря бири диэяринин ады иля адландырылмышдыр. Мяс.: еля йухарыда адыны чякдийимиз «Нясими. Сечилмиш ясярляри» китабында (тяртиб едяни Щ.Араслы, редактору Ъ.Гящряманов) «Рцбаи вя туйуьлар башлыьы алтында эедян шеир нцмуняляри арасында бир дяня дя олсун рцбаи йохдур». (1,69-70)

        Щ.Хойинин «Тющфейи-Щцсам» адлы фарсъа-тцркъя мянзум лцьяти дя яруз вязниндядир. ХЫЫЫ яср абидяси олан лцьят бцтювлцкдя 19 гитядян ибарятдир. Башга сюзля, мцяллиф лцьяти мянзум парчалара бюлмцшдцр. Бу парчалар ися яруз вязнинин фяргли бящрляриндядир. Даща дягиги, 19 гитядян 6-сы щязяъ, 2-си рямял, 2-си ряъяз, 2-си мцзаре, 2-си мцнсярищ, 1-и мцътяс, 1-и сяри, 1-и мцтягариб, 1-и хяфиф, 1-и мцгтязяб бящриндядир. Лцьятдя бцтювлцкдя ярузун 10 бящриндян истифадя едилмишдир. Доьрудур, ясяр мцкяммял ярузда дейил вя онда вязн бахымындан мцяййян нюгсанлар тапмаг олар. Анъаг унутмаг олмаз ки, онун предмети сырф поезийа материалы дейил. Яруз - гафийяйя чятин сыьыр вя бурада поетик абидя кими гцсурларын олмасы мцмкцн щалдыр. Чцнки о, щяр шейдян яввял икидилли лцьятдир.

        Беляликля, яруз vəznинин бцтювлцкдя 19 бящри вардыр. Щямин бящрлярдян 11-я гядяриндян вя онларын чохлу сайда нюв вя вариантларындан ХЫЫЫ-ХЫВ ясрляр ана дилли шеиримиздя истифадя олунмушдур. Щямин бящрляр бунлардыр: щязяъ, рямял, ряъяз, сяри, мцнсярищ, хяфиф, мцътяс, мцтягариб, мцзаре, мцгтязяб, мцтядарик. Ана дилли пое­зи­йамызын вязнъя камилляшмясиндя дя ХЫЫЫ-ХЫВ ясрляр хцсуси бир мярщяля тяшкил едир.

    Я Д Я Б И Й Й А Т

1.                            Азярбайъан ядябиййатынын тарихи поетикасы. Ы китаб. Бакы, Азярб. ССР ЕА-нын Ядяб. Инс., 1989, 183 с.

2.                            Азярбайъан ядябиййатынын тарихи поетикасы. ЫЫ китаб. Бакы, Елм, 2006, 496 с.

3.                            Баьыров А., Туйуь щаггында бязи мцлащизяляр. Азярб. ССР ЕА-нын хябярл., (ядяб., дил вя инъ. сер.) 1982, №3.

4.                            Бцрщаняддин Г., Диван (тяртиб едяни: Сяфярли Я.). Бакы, Азярняшр, 1988

5.                            Ъяфяр Я., Ярузун нязяри ясаслары вя Азярбайъан ярузу. Бакы, Елм, 1977, 415

6.                            Дастани-Ящмяд Щярами (тяртиб едяни: Сяфярли Я.), Бакы, Эянълик, 1978.

7.                            Ядябиййатшцнаслыг терминляри лцьяти, Бакы, Маариф, 1988.

8.                            Щиндушащ Нахчывани. Яс-сищащ-ял яъямиййя (яряб ялифбасы иля тяртиб едянляр: Садыгова Ъ., Ялясэярова Т.), Бакы, Шярг-Гярб, 1993, 336 с.

9.                            Щикмят хязиняси. Бакы, Маариф, 1992.

10.                       Щцсамяддин Хойи. Тющфейи-Щцсам (тяртиб едянляри: Ялясэярова Т., Садыгова Ъ.), Бакы, АМЕА Шяргшцнаслыг Инс., 1996.

11.                       Хятиб Тябризи. Китаб ял-кафи фи-л-яруз вя-л-гяфави (тяръцмя едяни: Аллащвердийев Г.), Бакы, Турал, 2005.

12.                       Классик Азярбайъан ядябиййатынын идейа-мювзу проблемляри. Бакы, 1970, 107 с.

13.                       Кюпрцлц  Ф.М., Едебиййат арашдырмалары, Тцрк тарищ куруму  басымеви, Анкара, 1996, 215 с.

14.                       Гулийева М., Классик шярг поетикасы. Бакы, Йазычы, 1991.

15.                       Гулийева М., Классик шярг поетикасы вя орта ясрляр. Азярбайъан поезийасы (докторлуг дис.), АМЕА Низами ад. Ядябиййат Инс., Бакы, 1999.

16.                       Гулийев Т., Яруз. Бакы, Ялщуда няшриййаты, 2001.

17.                       Гул Яли.Гиссейи-Йусиф. Бакы, Азярняшр, 1995.

18.                       Мир Ъялал, Хялилов П., Ядябиййатшцнаслыьын ясаслары. Бакы, Маариф, 1988.

19.                       Мустафа Зярир. Йусиф вя Зцлейха. (Тяртиб едянляр; Гящряманов Ъ., Хялилов Ш.) Бакы, Елм, 1991.

20.                       Наьысойлу М., Орта яслярдя Азярбайъанда тяръцмя сяняти. Бакы, Елм, 2000, 2

21.                       Нясими И., Сечилмиш ясярляри (тяртиб едяни: Араслы Щ), Б., Азярняшр, 1973.

22.                       Нясими И., Ираг диваны. Бакы, Йазычы, 1987.

23.                       Нясими Имадяддин (мягаляляр мяъмуяси). Бакы, Елм, 1973.

24.                       Рамиз Фасещ. Яруз вязнинин тядриси. Бакы, Чыраг, 2003.

25.                       Рцстямова А., Классик Азярбайъан поезийасында гязял. Бакы, Елм,  1990.

26.                       Сули Фягищ. Йусиф вя Зцлейха (тяртиб едяни: Щаъыйева З.), Бакы, Маариф, 1991.

27.                       Сяфярли Я., Йусифли Х., Азярбайъан ядябиййаты тарихи (гядим вя орта ясрляр), Бакы, Озан, 2008.

28.                       Вердийев Н., Яруз нязяриййясинин рийази-кибернетик моделляшдирилмяси мясяляляри (намиз. дис-ын авторефераты), Бакы, АМЕА-нын Низами ад.Ядяб.Инс., Бакы, 2008.

         РЕЗЮМЕ

    Первый этап развития азербайджаноязычной  литературы относится XIII-XIV векам . Одним из примечателыных особенностей художественной литературы этого периода является проникновение аруза,  в азербайджаноязычной поэзии. В этой статье пытались дать научно-теоретический анализ этой проблемы . При этом ссылались на конкретные художественные материалы.

     В статье анализируются вопрос применения аруза как в лирических,  так и эпических стихах, созданных в азербайджанском языке этого периода. С поезии литературоведения комментируются успехи и недостатки в этом направлении.

SUMMARY

           The first stage of the development of Azerbaijani literature corresponds to the XIII-XIV centuries. One of the remarkable peculiarities of belles-lettres literature of this period is the penetration of aruz into poetry written in azerbaijani language. The author of the article have made on attempt to give scientific theoretical analysis of this problem and have referred to specific belles-lettres materials.

The problems of the use aruz both in lyric and epic poems written in Azerbaijani language of that period is analysed in the article. The progress and shortcomings of this sphere is commented from the point of view of literature study..

 


 

Земфира Аслан

XЫX  ЯSR  QARABAЬ  ЯDЯBИ  MЦHИTИNDЯ  TЯЗKИRЯ   TOPLULARЫN YARANMASЫ


XЫX яsr Qarabaь яdяbи-mяdяnи hяyatыnыn mцhцm юзяllиklяrиndяn bиrи dя burada tязkиrя, mцxtяlиf sяpkиlи шeиr toplularыnыn vя salnamяlяrиn yaranmasыdыr. Belя kи, Mиrзя Yusиf Qarabaьиnиn «Mяcmueyи Vaqиf vя mцasиrиnи-dиgяr», Mиr Meh­dи Xязanиnиn «Xязanи tяxяllцslц Seyиd Mиr Mehdи aьanыn vя saиr Qarabaь шaиrlяrиnиn шeиrlяr - Xяyalat mяcmuяsи», Hяsяnяlи Xan Qaradaьиnиn «Xan Qara­daьи tязkиrяsи», Mиr Mюhsцn Nяввabыn «Tязkиreyи-Nяvvab» vя dиgяr яsяrlяrиn meydana gяlmяsи poeзиyanыn юyrяnиlmяsиnя, tяdqиqиnя mцяyyяn иmkanlar yaratmышdыr.

Bunlarыn ичяrиsиndя Mиrзя Yusиf Qarabaьиnиn (1798-1864) yaзdыьы «Mяcmueyи Vaqиf vя mцasиrиnи-dиgяr» adlы шeиr toplusu tяrtиb orиjиnallыьыna gюrя dиqqяtи чяkиr. 1856-cы иldя Teymurxanшurada (иndиkи Buynaksk) яrяb яlиfbasы, 1999-cu иldя Bakыda kиrиl яlиfbasы иlя nяшr olunan bu яsяrи bязи tяdqиqatиarda tязkиrя kиmи dя qиymяtlяn­dиr­mиш­lяr. Lakиn bu toplunu tязkиrяdяn cиddи шяkиldя fяrqlяndиrяn mяqamlar mюv­cud­dur. «Яsяrи tязkиrя dя adlandыrmaq olmaз. Чцnkи tязkиrяlяr mцяllиflяrиn tяrcцmeyи-halыnы, hяm dя зaman etиbarиlя daha genиш dюvrц яhatя edяn bиr яdяbи яsяrdиr. «Mяc­mueyи-Vaqиf...»dя иsя yalnыз Vaqиfиn hяyat vя fяalиyyяtи haqqыnda qыsaca mя­lu­­mat vя mцasиrlяrиnиn dя ancaq adышeиrlяrиndяn bиr neчя nцmunяlяr verиl­mиш­dиr» (2, s.5). Mяlum olduьu kиmи, tязkиrяyя daxиl edиlяn hяr bиr mцяllиf haqqыnda ay­rыca mяlumat verиlmяlи, onun hяyat vя yaradыcыlыьыnыn sяcиyyяvи cяhяtlяrиnя dиqqяt yetиrиl­mяlиdиr. Mиrзя Yusиf Qarabaьиnиn yaзdыьы «Mяcmueyи Vaqиf vя mцasиrиnи-d­gяr» adlы яsяrиndя иsя Molla Pяnah Vaqиfиn yaradыcыlыьы иstиsna olmaqla dиgяr шaиr­lяrиn яsяrlяrи tяqdи­mat­sыз verиlmишdиr kи, bu da tязkиrя janrыnыn prиnsиplяrиnя uyьun deyиldиr. Lakиn bu­nun­la belя, bяhs olunan яsяr dюvrцn poeзиyasы haqqыnda canlы, dolьun, xronolojи sяp­kиdя mяlumat verяn bиr toplu kиmи mяnbяшцnaslыq baxыmыndan mцhцm dяyяr daшыmaqdadыr.

«Mяcmueyи Vaqиf vя mцasиrиnи-dиgяr» яsяrиnя Molla Pяnah Vaqиf, Molla Vяlи Vиdadи, Aшыq Яlи, Sabиt Шяqaqи, Mehdи, Nишat, Mиrзяcan bяy Mяdяtov, Cяfяrqulu xan Nяva, Mяhяmmяd bяy, Яsяd bяy, Aьa Mяsиh Шиrvanи, Nabи Яfяndи, Aьa Baьыr, Lцtfи Шиrvanи, Sяrшar, Mиrзя Sadыq vя Qasыm bяy Зakиrиn шeиrlяrи daxиl edиlmишdиr.

Mиr Mehdи Xязanиnиn «Xязanи tяxяllцslц Seyиd Mиr Mehdи aьanыn vя saиr Qarabaь шaиrlяrиnиn шeиrlяr - Xяyalat mяcmuяsи» XЫX яsrdя  yaranmыш  poetиk        mяc­mu­яlяr ичяrиsиndя юзцnяmяxsusluьu иlя seчиlиr. XVЫЫЫ-XЫX яsr Qarabaь шaиr­lя­rи­nиn яsяrlяrи toplanmыш bu mяcmuя mяtnшцnaslыq baxыmыndan olduqca mцhцm яhя­mиyyяtя malиkdиr. Mяcmuяdя Molla Pяnah Vaqиf, Qasыm bяy Зakиr, Mиrзя Яlяs­gяr Nюvrяs, Mяhяmmяd bяy Aшиq vя dиgяr шaиrlяrиn шeиrlяrиndяn seчmяlяr verиl­mиш­dиr. Mяcmuяyя Mиr Mehdи Xязanи mцxtяlиf mюvзularda qяlяmя aldыьы qoшma, gя­raylы, mяnзum hekayя, mяktub, hяmчиnиn topladыьыюзцnцn yaзdыьы bayatыlarыn bиrи qиsmиnи daxиl etmишdиr (1, s.4). Mяcmuя hяmчиnиn Mиr Mehdи Xязanиnиn tяrcц­meyи-halыnыn bязи mяqamlarыna aydыnlыq gяtиrmяsи baxыmыndan яhяmиyyяtя malиkdиr.

Mиr Mюhsцn Nяvvabиn qяlяmиnя mяxsus «Tязkиreyи-Nяvvab» яsяrи Aзяr­bay­can яdяbиyyatы tarиxиnиn яn mцhцm qaynaqlarыndan bиrиdиr. Bu яsяrdя Qarabaьda     ya­шa­yыb-yaratmыш  olan шaиrlяr haqqыnda mяlumat vяonlarыn яsяrlяrиndяn  nцmu­nя­lяr verиlmишdиr. Mиr Mюhsцn Nяvvabыn tязkиrяsи иkи hиssяdяn иbarяtdиr. Tязkиrяnиn bиrиncи hиssяsиnя яsяrиn yaзыldыьы dюvrdя dцnyasыnы dяyишш Molla Pяnah Vaqиf, Molla Vяlи Vиdadи, Kяrbяlayи Sяfи Valeh, Qasыm bяy Зakиr, Cяfяrqulu xan Nяva, Mяhяmmяd bяy Aшиq, Aшыq Pяrи, Abdulla bяy Asи, Mиrзя Mяhяmmяd Katиb, Molla Sяdи vя baшqalarы kиmи Qarabaьda yaшayыb-yaratmыш otuз beш шaиr haqqыnda qыsa, yыьcam mяlumat vя яsяrlяrиndяn nцmunяlяr verиlmишdиr.

Tязkиrяnиn иkиncи hиssяsиndя иsя яsяrиn yarandыьы dюvrdя yaшayыb-yaradan Qara­baь шaиrlяrиndяn bяhs olunmuшdur. Buraya яllи altы шaиrиn yaradыcыlыq иrsиndяn nцmu­nяlяr daxиl edиlmишdиr kи, onlarыn ичяrиsиndя Xurшиdbanu Natяvan, Mehdиqulu xa Vяfa, Fatma xanыm Kяmиnя, Mиrзя Nюvrяs, Mиr Mюhsцn Nяvvab, Mиr Mehdи Xя­зanи, Mяшяdи Cяfяr Qarabaьи, Mиrзя Hцseyn Чakяr, Mяшяdи Mяhяmmяd Bцlbцl, Bяxыш bяy Sяbur, Mиrзя Яlи Aшиq, Molla Иbrahиm, Hяsяn Lяlя, Mяmo bяy Mяmaи vя baшqa шaиrlяrиn yaradыcыlыq иrsи xцsusи yer tutur.

Mиr Mюhsцn Nяvvabыn tязkиrяsиnиn mцhцm юзяllиklяrиndяn bиrи burada hяr bиr mцяllиf haqqыnda dяqиq faktlara sюykяnяrяk mяlumat verиlmяsиdиr. Mцяllиf bяhs etdиyи шaиrlяrиn bиrи qиsmи иlя gюrцшmцш, onlarla yaxыn mцnasиbяtdя olmuш, яlaqя sax­la­mышdыr. Bцtцn bunlar mцяllиflяr haqqыnda verиlяn mяlumatlarda юз яksиnи tap­mышdыr. Mяhз buna gюrя dя Mиr Mюhsцn Nяvvabыn tязkиrя janrыna gяtиrmиш olduьu bu yenиlиk sonrakы яdяbиyyatшцnaslar tяrяfиndяn tяqdиr olunmuшdur.

Qeyd edяk kи, иstedadlы шaиr vя яdяbиyyatшцnas Mяhяmmяdaьa Mцctяhиd­зadяnиn (1867-1958) «Rиyaзцl-aшиqиn» tязkиrяsи dя XЫX яsrиn sonlarыnda Qarabaь яdяbи mцhиtиndя yaranmыш, lakиn яsяr 1910-cu иldя Иstanbulda nяшr olun­muш­dur. XЫX яsrdя yaranan bиr sыra   dиgяr   tязkиrяlяr   kиmи   bu   яsяr      иkи    hиssяdя  nя­зяr­dя tutulmuшdur. Bиrиncи hиssяdя tязkиrяnиn yarandыьы dюvrdя dцnyasыnы dяyишш шaиrlяrиn yaradыcыlыьыndan bяhs olunmuшdur. Иkиncи hиssяdя иsя яsяrиn yarandыьы dюvrdя hяyatda olan шaиrlяrиn yaradыcыlыьыnыn tяqdиmи nязяrdя tutulmuшdur.

Qeyd edяk kи, Mяhяmmяdaьa Mцctяhиdзadя 1867-cи иldя Шuшada anadan ol­muш, иlk tяhsиlиnи dя burada almышdыr. Lakиn onun tяrcцmeyи-halы иlя baьlы mяlu­mat­lar o qяdяr dя зяngиn deyиldиr. Tяdqиqatчыlarыn yaзdыьыna gюrя, Mяhяm­mяda­ьa gяnc yaшlarыndan юyrяnmяk vя bиlиk яldя etmяk mяqsяdиlя sяfяrя чыxmыш, Иran, Иraq vя Os­manlы dюvlяtlяrиnи gязиb dolaшmышdыr. Bu sяyahяtlяr onun dцnyagюrцшцnцn for­malaш­masыnda яhяmиyyяtlи rol oynamышdыr. O, hяmчиnиn Tцrkиyяdя dя tяhsиlиnи davam etdиrmишdиr (4, s. 52).

Aзяrbaycanda rus-sovet mцstяmlяkячиlиyи dюvrцndя Mяhяmmяdaьa Mцctяhиd­зadя Bakыda vя Aьdamda yaшamыш, bяdии vя elmи yaradыcыlыьыnы davam etdиrmиш, da­ha чox pedaqojи fяaцyyяtlя mяшьul olmuшdur. O, 1958-cи иldя Aьdamda vяfat etmишdиr.

Lakиn Mяhяmmяdaьa Mцctяhиdзadяnиn yaradыcыlыьmыn яn kamии юrnяyи «Rи­yaзцl-aшиqиn» tязkиrяsиdиr. O, bu яsяr цзяrиndя ишlяmяyя gяnc yaшlarыndan baш­lamыш, sevиb-seчdиyи шeиrlяrи toplayыb sиstemlяшdиrmиш, mцяllиflяr haqqыnda mяlu­matlarы dя­qиq­lяшdиrmишdиr. Яsяrlя tanышlыqdan aydыn olur kи, Mяhяmmяdaьa Mцctяhиdзadя tязkиrя цзяrиndя ишlяyяrkяn Шяrq vя Aзяrbaycan яdяbиyyatыnda yaranmыш analojи tяd­qиqatlara dяrиndяn bяlяd olmuш, onlardan yerи gяldиkcя bяhrяlяnmишdиr. Belя kи, яdиb tязkиrяyя daxиl etdиyи ayrы-ayrы шaиrlяr haqqыnda elmи qяnaяtlяrиnи dяqиqlяш­dиrяr­kяn bя­зяn bиr deyиl, bиr neчя mяnbяyя mцracияt edиr. Bu иsя tязkиrяnиn elmи яhяmиy­yя­tиnи vя qaynaq kиmи mюtяbяrlиlиyиnи шяrtlяndиrяn amиllяrdяndиr.

Mяhяmmяdaьa Mцctяhиdзadяnиn «Rиyaзцl-aшиqиn»  tязkиrя­sиnиn Иstanbulda nяшr olunan nцsxяsи Mяhяmmяd Fцзulи adыna Respublиka Яlyaзmalarы Иnstиtutunda saxlanыlan varиantыndan mцяyyяn qяdяr fяrqlяnmяkdяdиr. Tязkиrяnиn яl-yaзma nцsxяsиndя mцяllиfиn «Rиyaзцl-aшиqиn» rяdиflи bиr шeиrи verиlmишdиr:

Babи-lяfз, alяmи-hиkmяtdиr «Rиyaзцl-aшиqиn»,

Mязhяrи-asarи-qцdrяtdиr «Rиyaзцl-aшиqиn».

Seyr qыlcaq dяf edяr qяmgиn kюnцllяr qяmlяrиn,

Afиtabи-яrши-behcяtdиr «Rиyaзцl-aшиqиn».

Яndяlиbanи-vяtяn xoшьmяlяr иnшad edиr,

Gцlsиtanи-baьи-mиllяtdиr «Rиyaзцl-aшиqиn».

Mцшtяrиyи-Mцctяhиdзadя mцяllиfdиr ona,

Mцшtяrиlяrчцn sяadяtdиr «Rиyaзцl-aшиqиn» (89, s.9).

«Rиyaзцl-aшиqиn» tязkиrяsиndя Qarabaьda yaшayыb-yaratmыш yetmиш doqquз шaи­rиn qыsa bиoqrafиyasы vя яsяrlяrиndяn nцmunяlяr verиlmишdиr. «Mцctяhиdзadя юз tязkи­rяsиnи tяrtиb edяrkяn Qarabaь шaиrlяrиnиn yaradыcыlыьыna цstцnlцk vermиш, яsas dиq­qяtиnи Qarabaьda doьulub bюyцmцш vя yaзыb yaratmыш шaиrlяrя yю-nяltmишdиr. Bunla­rыn arasыnda baшqa bюlgяlяrdя doьulub sonradan Qarabaьa kючяn шaиrlяr dя vardыr. Bu иsя tязkиrя mцяllиfиnиn яsas mяqsяdиndяn - regиonal яdяbи mцhиtdя yaзыb-yaradan шaиrlяrиn яsяrlяrиnи иtиb-batmaqdan qorumaq vя gяlяcяk nяsиllяrя, elяcя dя Aзяrbay­ca­nыn baшqa regиonlarыnda yaшayan oxuculara чatdыrmaq amalыndan xяbяr verиr (4, s. 59-60).

Tязkиrяyя daxиl eиlяn шaиrlяrиn bиrиncи qиsmиnиn adы, soyadы, tяxяllцsц vя s. Haq­qыnda mяlumatlar nиsbяtяn яhatяlи tяqdиm olunmuшdur. Tязkиrя mцяllиfи bиr sыra hal­larda шaиrlяrиn tяxяllцsцnцn иfadя etdиyи mяnalarla onun yaradыcыlыьыnыn mязmu­nunu vя bиoqrafиyasыnыn bязи mяqamlarыnы шяrh etmяyя чalышmышdыr. Зakиr, Mиr Mehdи Xязanи, Nяva, Fяna, Sяfa, Valeh, Salar, Шяhиd, Aшиq, Зakиrи-Sanи, Natяvan haqыnda verиlяn mяlumatlar mяhз bu sяpkиdяdиr.

Mяhяmmяdaьa Mцctяhиdзadя ayrы-ayrы шaиrlяr haqqыnda mяlumat verяrkяn bя­зяn onlarыn яsяrlяrиnи janr baxыmыndan sяcиyyяlяndиrmяyя чalышmышdыr. Poetиk иste­dadыn шяrh vя yoзumunda janr mцxtяlиflиyиnи mцhцm poetиk цstцnlцklяrdяn bиrи kиmи dяyяrlяndиrяn tяdqиqatчы bu amиlиn aparыcы mяcaqlarыnы da шяrtlяn­dиr­mяyя цstцnlцk vermишdиr. Tяdqиqatчы яsяrdя «Шяrq poetиk    janrlarыndan qязяl, qяsиdя, mцxяm­mяs, rц­baи, qиtя, tяrcиbяnd, mцstязad, nюvhя vя baшqa janrlarыn яks olunmasы dиqqяt mяrkя­зиndя saxlanыlmышdыr. Шцbhяsиз kи, bцtцn bunlardan mцяllиfиn mяqsяdи - чaьdaш dюvrцn яdяbи janrlarы barяdя gяlяcяk oxucuda dolьun tяsяvvцr yaratmaq olmuшdur... Tязkи­rяdя Aзяrbaycan poeзиyasыnыn o dюvrц цчцn xarakterиk olan janrlarыnыn ишlяdиlmяsи - bцtюvlцkdя bu tязkиrяnиn яdяbи иrsи иtиrmяmяk mяqsяdиnи qarшыya qoyduьundan xяbяr verиr» (3, s. 79-80).

Mяhяmmяdaьa Mцctяhиdзadяnиn «Rиyaзцl-aшиqиn» tязkиrяsиndя ayrы-ayrы шaиr­lяrиn yaradыcыlыq иrsи dяyяrlяndиrиlяrkяn demяk olar kи, tяnqиdи mцlahизяlяrя yer verиlmиr. Tяdqиqatчы daha чox tяqdиm etdиyи sяnяtkarыn яdяbи kиmlиyиnи ortaya qoy­maq, hяmчиnиn onun yaradыcыlыq yolu haqqыnda tяsяvvцr yaratmaq mя-ramыndan чыxыш edиr.

XЫX яsrdя Qarabaь яdяbи mцhиtиndя yaranmыш tязkиrяlяr ичяrиsиndя Hяsяnяlи xan Qaradaьиnиn «Xan Qaradaьи tязkиrяsи» dя dиqqяtи чяkиr. Tяяssцf kи, bu tязkиrя haqqыnda иndиyяdяk cиddи, sиstemlи tяdqиqat aparыlmadыьы цчцn яsяr яdяbи-elmи иctи­maиyyяtя qaranlыq qalmышdыr. «Xan Qaradaьи tязkиrяsи» mцяllиfиn uзun иllиk yara­dы­cыlыq axtarышlarыnыn bяhrяsи kиmи ortaya чыxmышdыr. Mцяllиf tязkиrяyя bиr sыra Qa­rabaь шaиrlяrиnиn vя Sarы Aшыьыn шeиrlяrиnиn xeylи hиsяsиnи daxиl etmишdиr. Tязkиrяyя da­xиl edиlяn mцяllиflяr haqqыnda verиlяn mяlumatlar da elmи tutumu иlя dиqqяtи cяlb edиr.

Яdяbиyyat:

1.                 Xязanи Mиr Mehdи. Яsяrlяrи, Bakы, Aзяrnяшr, 1989, 128 sяh.(s.4)

2.                 Qarabaьи Mиrзя Yusиf «Mяcmueyи-Vaqиf vя mцasиrиnи-dиgяr», Bakы, «Шuшa» nяшrиyyatы, 1992 152 sяh. (s.5)

3.                 Mцctяhиdзadя Mяhяmmяd aьa. «Rиyaзцl-aшиqиn», Bakы, «Aзяrbaycan» nяшrиyyatы, 1995, 248 sяh.(s.7)

4.                 Topalova Aljиra. Яdяbиyyat tarиxиnиn юyrяnиlmяsиndя tязkиrяlяrиn rolu vя Mяhяmmяd aьa Mцctяhиdзadяnиn «Rиyaзцl-aшиqиn» tязkиrяsи, Bakы, «Elm» nяшrиyyatы, 2001, 100 sяh.(s.57,52, 61)

Резюме

В статье анализируются  литературные сборники XЫX века Карабаха, собранные -Мирзой Юсифом Карабахи, «Сборник Вагифа и других их современников», Мир Мехти Хазани «Псевдоним Хазани Сеид Мир Мехти аги и других», «Карабахских поэтов-утопия сборников», Гасанали Хана Карадагского «Повествование Хан Карадаги», Мир Мовсума Навваба «Тазкиреи - Навваб» и др. В ней также дается сведение о повествовании «Риязюл-ашигин» Магомедагы Муштагидзаде.

SUMMARY

There иs иnformatиon about taзkиras and lиtrary collectиons whиch reflex the XЫX century's Garabagh lиtrary, cultural lиfe-Mиrзa Yusиf Garabaghи's "Majmueyи Vagиf and contemporary other".

Mиr Mehdи Khaзanи's "Khaзanи whose pen-name was Seyиd Mиr Mehdи aga's and other Garabagh poets' poems—иmagиnary collectиon", "Khan Garadagи taзkиra",    Mиr    Mohsun    Navvab's    "Taзkиreyи-Navvab"     and    Maham­ma­da­ga Mujtahиdзada's "Rиyaзul-ashиgиn" иn thиs artиcle.

Ыt's mentиoned that, thиs taзkиra иs a valuable source иn learnиng and иn researchиng of poetиcal samples.


 

. ФИрянэиз  Щясянова

ГАЧАГ КЯРЯМ ДАСТАН ГЯЩРЯМАНЫ КИМИ


Гейд едяк ки, Гачаг Кярямин гейри-ади гящряманлыьы, иэидлийи вя ин­сан­пярвярлийи йалныз айры-айры рявайятлярдя дейил, эениш сяпкили халг дас­тан­ларында да юз ифадясини тапмышдыр. «Ел гящряманларынын иэидлийинин тяряннцмц цчцн ян мцнасиб халг ядябиййаты тцрляриндян бири олан» дас­тан­ларын жанр имканлары даща эениш олдуьундан ашыг йарадыъылыьында онун инкиша­фына хцсуси диггят йетирилмиш вя нятиъядя бир сыра орижинал сянят нцмуняляри мейдана эялмишдир.

Бунларын ичярисиндя Гямли Щцсейнин «Гачаг Кярям», Гарагойунлу Гул Вя­линин «Кярямля Залы хан» вя «Ел архасы Гачаг Кярям», Эюйъяли Ашыг Мя­щяммядин «Кярям хан сяртиб», «Кярямин Иран сяфяри», «Кярямин Эцръцстан сяфяри», «Кярямля Исрафил аьа», Ашыг Щашымын «Га­чаг Кярям» адлы дастанлары даща чох диггяти чякмякдя вя халг гящ­ряманынын ъанлы образыны якс етдир­мякдядир. Ейни заманда, Мурад Нийазлынын «Мухтар бяй» («Гачаг Сцлей­ман») вя Ашыг Шенлийин «Мящяммяд вя Эцл­дяня» дастанларында Гачаг Кя­рямдян бящс олунмуш, онун иэидлийи, гящряманлыьы вя инсан­пярвярлийи тягдир едилмишдир.

Ийирминъи йцзилин илк илляриндян йаранмаьа башлайан бу халг ядябиййаты нцмуняляри исярисиндя Гямли Щцсейнин «Гачаг Кя­рям» дастаны истяр щяъм, истярся дя мязмун етибары иля даща биткин вя камил тясир баьышламагдадыр. Бу, щяр шейдян яввял, дастан мцяллифинин Гачаг Кярямин щямйерлиси олмасы, щяля ушагкян онун гачагчылыг фяалиййяти щаггында эениш вя зянэин мялумат ала билмяси иля баьлыдыр. Щямчинин гейд олунмалыдыр ки, Гямли Щцсейнин ашыглыг вя шаирлик сянятиня ъидди мцна­сибят бяслямяси онун йаратдыьы даста­нын мцкяммял­лийини тямин едян амиллярдяндир. «Щягигятля даща йахындан сясляшян», «ортачаь дастанчылыг яняняляриндян, еляъя дя гящряманлыг епос­лары­мызын рущундан бящ­ря­ляниляряк» йарадылан (2, с. 57) бу дастанда Кя­рямин апардыьы щагг-яда­лят уьрунда чятин, мцряккяб мцбаризянин ъанлы, дольун вя щяртяряфли мян­зяряси йарадылмышдыр.

Дастанын башланьыъында Кярямин валидейнляри щяйат тярзи, йашайышы щаг­гында мялумат верилмиш, атасы Молла Зал оьлу Искяндярин бцтцн Гафгазда иэид, гящряман бир шяхс кими ад чыхармасындан, ел арасында хятир-щюрмят сащиби ол­масындан данышылмышдыр. Гямли Щцсейн щяля ушагкян Кярямин ат минмяйи, эцл­ля атмаьы юйрянмясиня, йолдашлары арасында ад чыхармасына, юзцндян бюйцк­ля­рин щюрмятини сахламасына диггяти чякмиш, ону дастан гящряманы кими форма­лашдыран мцщитин реал таблосуну чякмяйя чалышмышдыр. Дастанда гейд олунур ки, садя халг ичярисиндян чыхан Кярямин гящряманлыьы варлы тябягядян олан бязи шяхслярин, о ъцмлядян аьаларын, бяйлярин вя бяй­задялярин ещтийатланмасына ся­бяб олду­ьундан онлар бу эянъля мещрибан дав­ран­маьа, онунла достлуьа, цнсиййятя цс­тцнлцк вермиш, бунун­ла да юзляринин тящлц­кя­сизлийини тямин етмяйя чалышмышлар. Беля шяхслярдян бири дя Оруъ аьанын оьлу Исрафил аьа­дыр. Исрафил аьа щяля ушаглыгдан Кярямля достлуг мцнасибятиндя олмуш, бирликдя яйлянмиш, Кцр сащилиня, Ъейран чюлц­ня ова чыхмышдыр.

Дастан мцяллифи Кярямля Исрафил аьанын достлуг мцнасибятляринин сянэи­дийи, араларында сойуглуг вя инъиклик йарандыьы бир епизоду тясвир етмякля эяляъякдя ъяряйан едяъяк щадисялярин, дяринляшяъяк мцнагишя вя зид­дий­йятлярин зяминини щазырламыш олур. Дастанда тясвир олунур ки, Кцрцн сащилиндя чобаны дюйян эцр­ъц таваты вуруб йеря сярян заман Исрафил аьа достунун бу щярякятиня дюзмяйиб дейир:

«– Сян нейнирсян, бу бяйдир!

Кярям ъавабында:

– Бяй оланда ня олар? Бир гойун цстя адамы беля дюйярлярми? Инсафсыздыр! Бяйляри щямишя беля хясис эюрдцм!

– Бый, саь ол, Кярям! Йохса мяним дя аьалыьымы данаъагсан!» (5,  с.6).

Филолоэийа елмляри доктору, профессор Гара Намазов Кярямин гачаг­чылыьа башламасына сябяб олан иътимаи амилляри «Короьлу» дастанында Короь­лунун дялилийя башламасы сябябляри иля аналожи тящлиля чякяряк мараглы мцлащи­зя­ляр сюйлямишдир:

«Короьлу» дастанындан бяллидир ки, Щясян хана сядагятля хидмят едян Алы кишинин эцнащсыз йеря хан эюзлярини чыхартдырды. Бу ъязайа дюзя билмяйян оьлу Рювшян Чянлибелдя мяскян салыб Щясян ханлардан интигам алды. Бу тарихи про­сес заман-заман ъилдини дяйишся дя, мащиййят етибаы иля давам етмишдир.

«Гачаг Кярям» дастанынын яввялиндя дя бир гядяр башга шякилдя щямин олай баш верир. Исрафил аьа аьалыг иддиасыны ортайа атыр. Кярям дя ичиндя эяз­дирдийи бир дуйьуну бирузя вериб «бяйляри щямишя беля хясис эюрдцм» халг дейи­мини цзя чякир» (2,с. 58).

Дастанда ъяряйан едян сонракы щадисяляр Кярямин гачагчылыьа баш­ламасы зярурятини ортайа гойур. Бу сящняляр Гямли Щцсейнин тягдима­тында тябии ъиз­эилярля ъанландырылмышдыр. Беля ки, эцръц таваты Кярями арадан эютцр­мяк цчцн онун евиня ики няфяр эюндярир. Кярямин атасы Искяндяр киши бу «гонаглара» ялиндян эялян гядяр щюрмят едяряк онлара евиндя эеъялямяйя йер верир. Лакин эеъя гонагларын палтарларыны сойунмадан йатаг­ларына узан­малары Искяндяр ки­шини шцбщяляндирир вя бир гядяр ещтийатлы давранмаьа мяъ­бур едир.

Дастана нязяр салаг:

«Шяр гарышыр. Эцръцляр о эеъяни галасы олурлар.

Искяндяр чыраьы йанылы гойур. Бир аз кечмиш эюрцр ки, щамы сойунду, амма нядянся гонаглар палтарлы йатырлар. О, бундан шцбщялянир. Фикирляшир ки, йуху бир юлцмдц, йатарам, сонра бир хата цз веряр. Ханчалыны гынындан чыхарыб йас­тыьынын алтына гойур.

Искяндяр эюрцр ки, йухусу эялир, бир тцтцн ешиб йандырыр. Гонаглар да йатмырлар. Амма щеч бирисясини чыхартмыр. Хейли кечяндян сонра Искяндяри йуху тутур. Папирос бармаьынын арасындан йеря дцшцр. Гонаглардан бири эюрцр ки, Искяндяр папиросу эютцрмяди, ял идя йанына дцшдц. Йериндян галхыб Искяндяря тяряф эедир, бу вахт Искяндяр сярсям эюзцнц ачыр. Эюрцр гонаг ялиндя ханчал онун цстцня эялир. Тез ханчалыны эютцрцб айаьа галхыр. Гона гону вурмаг истяйяндя Искяндяр эцръцнцн голундан тутуб бурур. Ханчал йеря дцшцр. Искяндяр дейир:

– Биз сизя щюрмят елядик, дедик гярибсиниз, эеъяляйиб ишинизя эедярсиниз. Буну ки, ганмадыныз, инди сизя эюстярярям.

Онлар туташырлар. Бу вахт Кярям ойаныр. Эюрцр ки, атасы эцръцлярля ял­бяйаха олуб. Тялясик онларын цстцня атылыр. Эцръц гылынъын дястясиня йюняляня кими Кярям ону йумругла йыхыр. Гылынъы чякиб атасы иля туташан адамын чийниня ендирмяк истядикдя, гонаг йалвармаьа башлайыр. Мялум олур ки, бунлары щямин тават Кярями юлдцрмяк цчцн эюндярибмиш.

Искяндяр Кярямя дейир:

– «Оьул, иэид басдыьыны кясмяз! Апар онлары ютцр, ъящянням олсунлар. Ел бизи гынайар ки, эеъя гонаг башы кясмишик» (5, с.7-8).

Дастанда тясвир олунан бу епизод бир тяряфдян Гачаг Кярямин иэидлик вя гящ­ряманлыьыны цзя чыхарырса, диэяр тяряфдян онун атасы Искяндяр кишинин инсанпяр­вяр­лийини, хейирхащлыьыны, милли адят вя яняняляря щюрмят бясляйян бир шяхс олмасыны ортайа го­йур. Дастан мцяллифи юз гящряманларынын мяняви-ях­лаги кейфий­йят­ляриня бцтцн мя­гамларда диггяти чякмякля беля бир мясяляни габартмаьа чалышыр ки, халгынын, миллятинин талейини дцшцнян, зцлмя, щагсызлыьа дюз­мя­йян инсанлар дахилян тямиз, саф, ин­сан­пярвяр, щагг-ядалят тяряфдары олмалыдыр.

Дастанда Гачаг Кярямин ушаглыг досту Исрафил аьа иля мцнасибятляринин позул­масы,  онун эцръц таватыны дюймяси, таватын эюндярдийи «гонаглар»ын атасы Искян­дяри юлдцрмяк истямяляри вя с. щадися вя ящвалатлар мцнагишя вя зиддий­йятлярин кяс­кинляшмясини шяртляндирян мягамлар кими диггяти чякир. Хц­сусиля, сцжетин йалныз Кярямля Исрафил аьа арасындакы мцнасибятлярля мящдуд­лаш­мамасы, даща эениш мигйас алмасы ъяряйан едян щадисялярин епик вц­сятини якс етдирир. Лакин гейд етмяк лазымдыр ки, Гачаг Кярямля Исрафил аьа­нын мцна­сибятляри бцтцн дастан бойу ясас епизодлардан бири кими мараг доьурур вя щадисялярин дахили-мянтиги инки­шафына вя тякамцлцня тякан верян амил кими сяъиййялянир.

Дастанын башланьыъында тясвир олунан епик щадисяляр сонракы мягам­ларда щярбя-зорба мярщя­лясиня йцксялир. Жанрын тялябляриня уйьун олараг щярбя-зор­банын шеирля верилмяси гящряманларын дахили дцнйасынын эизли гат­ларыны вя тя­ряфлярини цзя чы­харыр.

Диэяр гящряманлыг дастанларында олдуьу кими, бурада да щярбя-зорба сящняси мцщцм йерлярдян бирини тутур.

Илк сюзц Кярям сюйляйир:

Щяр йетян юзцня ийидям дейиб,

Де, эирмясин бу мейдана, йахшы дюй!

Гочла гузу дюйцшмяйи айыбдыр,

Данышмасын йекяхана, йахшы дюй! (5, с. 8).

Исрафил аьанын Гачаг Кярямя вердийи ъаваб да онун горхмазлыьыны, ъя­сарятини нцмайиш етдирир:

Гядям гойдум бу мейдана няр кими,

Эял данышма сян яфсаня, йахшы дюй!

Синя эяррям Малики-Яждяр кими,

Эцъцн чатмаз пящливана, йахшы дюй! (5, с. 9).

Щярбя-зорбанын той мяълисиндя баш вермяси Гачаг Кярямин юз дцшмя­ниня гаршы даваранышларында бир гядяр йумшаглыьы, дуз-чюряйя щюрмят вя сайьы эюс­тярдийини цзя чыхарыр:

Ай ъамаат, дайанмайын арада,

Эюряк ким чатаъаг инди мурада.

Мян Кярямям, гылынъ вуррам бурада,

Хейир ишя, сцфря-нана йахшы дюй! (5, с. 9).

Лакин мараглыдыр ки, Исрафил аьа да ейнян Гачаг Кярям кими щарда ол­дуьуну унутмур, хейир ишдя, сцфря архасында ган ахытмаьын йахшы ямял ол­ма­дыьыны дярк етдийиндян бу ишдян чякинир:

Йада салдын сцфря инди, нан инди,

Исряфилнян гардашыйдын сян инди.

Ялим вармыр ахытмаьа ган инди,

Кярям кими нювъавана, йахшы дюй! (5, с. 9).

Дастанда Кярямин гачагчылыьа башламасындан сонра ъяряйан едян щади­сяляр юзцнцн эярэинлийи, драматикликлийи, охуъу вя динляйиъини интизарда сахла­масы иля сечи­лир. Беля мягамлардан бири Кярямин арадан эютцрцлмяси иля баьлы щюкумят мя­мурларынын йоллар арамасы, нящайят онун щямишя цзцнц гырх­дырдыьы дяллякля эизли са­зишя эирилмясидир. Дялляйин алаъаьы пул мцгабилиндя башыны кяс­мя­йя разылыг вермясини Кярямя сюйлядикдя о, чякинмядян эя­либ цзцнц гырх­дырмаг истядийини сюйляйир.

Гямли Щцсейнин дастан вариантында Кярямин гачагчылыьа башлайандан сон­ра юз дястясини йаратмасы, ятрафына ел арасында ъясурлуьу иля ад-сан чыхармыш шяхсляри топламасы инандырыъы деталларла тягдим олунмагдадыр. Дастанда Кяря­мин дястя­синя гошулан щяр бир шяхсин эюстярдийи гящряманлыьы якс етдирян епи­зод­лар да йер алмыш вя бу, ясярин епик вцсятинин эениш­лянмясиня сябяб олмуш­дур. Лакин реал щяйатда олдуьу кими, дастанда да Кярямин дястяси эениш дейил, ъямиси йедди-сяккиз няфярдян ибарят тясвир олунмушдур. Еля буна эюря дя Кя­рям бир чох дюйцшлярдя юзц тякбашына иштирак етмишдир.

«Гачаг Кярям» дастанында диггяти чякян мягамлардан бири дя рус эене­ралынын она кюмяклик эюстярмяси сящнясидир. Беля ки, истефайа чыхмыш рус эенералы юз ханымы иля йол эедяркян Кярям онларын файтонуну сахлайыр вя эенералы юл­дцрмяк истяйир. Лакин ханымынын йалварышы мцгабилиндя Кярям рящмя эяляряк эенералы баьышлайыр. Явязиндя ися эенерал Тифлисдя оларкян Кярями вя йолдаш­ларыны евиня гонаг чаьырараг шяряфляриня зийафят верир, силащ вя сурсатла тямир едир, щямчинин Чавчавадзенин ону ахтардыьыны, ня йолла олур-олсун арадан эютцр­мяк истядийини сюйляйяк гачаглары эюзляйян тящлцкя барядя хябярдарлыг едир.

Дастанда ъяряйан едян бцтцн щадися вя ящвалатлар Гачаг Кярямин сюзцн щягиги мянасында эениш ­цряклилийини, алиъянаблыьыны, инсанпярвярлийини, щаггын-ядалятин тяряфдары олдуьу­ну цзя чыхармаг бахымындан харак­терикдир. Дастан мцяллифляри онун дахили-мяняви дцнйасыны бцтцн йюнляриля якс етдирмяйя чалышмыш вя буна мцяййян мянада наил олмушлар. Лакин дас­танда Гачаг Кярямин йал­ныз инсанпярвярлийи, хейирхащлыьы,  мярдлийи, гящ­ряманлыьы вя иэидлийи тясвир олун­мур, «щям дя гачаг­чылыьын чох чятин вя щцзнлц анлары да юз ифадясини тапыр. Рус империйасынын зябт етдийи Гафгаз вилайятляриндя, Гафгазын Ъянуб бюлэяляриндя жандарм тяря­финдян тягиб олунан Кярям тез-тез йерини дяйишмяли олур. Евиндян-ешийиндян, доьа кяндиндян дидирэин дцшян бу иэид яр йад дийарда, чюллярдя, мешялярдя чятин анлар кечир­дикъя ел-оба йадына дцшцр, бу нисэил ичиндя гювр еляйир» (2, с. 70).  Ашыг Щцсейн тяряфиндян йарадылараг йазыйа алынмыш дас­танда Гачаг Кяря­мин щяйяъанлары, дахили-мяняви из­тираблары бцтцн йюнляриля ифа­дясини тап­мышдыр:

Ел йолунда ъандан кечиб уъалдым,

Баъ вермядим, хандан, бяйдян баъ алдым.

Кярямям, эцн кечди, вахтсыз гоъалдым,

Ялиф гяддим яйди чярхи-зяманя (5, с. 27).

Дастандакы кядярли сящифялярдян бири Гачаг Кярямин юлцм хябяри иля ни­шанлысынын алдадылмасы, гызын дилинин тутулмасы, Кярям эялся беля дилинин ачыл­мамасы, она щеч бир дава-дяр­манын кюмяк етмямяси вя нящайят бир нечя эцн­дян сонра кечинмясидир. Нишанлысынын еркян, вахтсыз юлцмц Гачаг Кя­рями дя сарсыдыр вя бу щадисядян сонра о,  доьма йерляри тярк едяряк гцр­бятя цз тутур. Яввялъя, Османлы импе­рийасында йашайан Кярям даща сонра Азярбайъанын Эцнейиня цз тутур.

Дас­танда Гачаг Кярямин Эцней Азярбайъана пянащ апардыьы илк дюврлярдя гаршылашдыьы чятин­ликляр, цзляшдийи щадися вя ящвалатлар мараглы, йаддагалан деталларла тясвир олунмушдур. Юзц дя бил­мядян Гящряман ханын горуьунда овчулуг едян вя бир ъцйцр вуран Кярям ханын адамларынын тящдиди иля цзляшир. Вурдуьу ъцйцрцн бойнундакы гызыл щялгяни эюрмядийи цчцн Гящряман хандан цзр истяся дя, хан онун гаршысына шяртляр гойур. Гачаг Кярямля Гящряман ханын гаршылашмасы дастанда орижинал бир формада ифадясини тапмышдыр.

«– Мяэяр сян билмирсян бура мяним горуьумду, бурада мяндян башга ов етмяйя щеч кясин щаггы йохдур?

– Хан саь олсун, билмямишям!

– Бяс сянин эюзлярин корду, эюрмцрсян ки, о ъцйцрцн бойнунда гызыл щалга вар, демяли мянимкиди?

– Хан саь олсун, чох узаг иди, эюрмямишям.

– Йяни сян еля атыъысан ки, узагдан да вура билирсян?

– Бяли, хан, эцллям боша кечмяз» (5, с. 35).

Лакин Гящряман хан Гачаг Кярямин бу гядяр узаг мясафядян ъей­раны вура билдийиня инанмадыьы цчцн онун гаршысына шяртляр гойур:

«– Инанмырам, бу саат йохлайарыг. Яэяр доьрудан да орадан щалга эюрцнмцрся, демяли чох узагда олмусан. Сянин дедиклярин дцз чыхса, эцнащыны баьышлайаъаьам, йох, йалан олса, бойнуну вурдураъаьам.

Хан ямр верир. Юлмцш ъцйцрц галдырыб бир аьаъа сюйкяйирляр. Кярями дя палыд аьаъынын йанына эятирирляр. Хан бурадан бахыб эюрцр ки, ъцйцрцн бойнунда доьрудан да щалга эюрцнмцр, мясафя чох узагдыр.

... Кярям ъцйцрц нишан алы батыр. Ъцйцрцн йанында дуран адам эцлля йерини ахтарыб тапа билмир. Эюрцр ки, ъцйцря биръя ъцлля дяйиб, о да биринъи ъцллянин йеридир. Щямин Адам папаьыны чыхарыб «йох, дяймяйиб» ишарясини верир» (5, с. 36).

Кярямин атдыьы ъцллялярин щяр цчцн ейни йердян дяйдийиндян Гящряман хан вя онун ятрафындакы шяхсляр онун бу мящарятиня щейран галырлар:

«Ханын адамларынын щамысы тяяъъцб едир. Гящряман аьа ялини Кярямя узадыб дейир:

– Баьышладым сяни, юзцн дя мяня гонагсан. Гяриб олмаьына гярибсян, амма щеч зяввара охшамырсан. Сянин атыъылыьына валещ олдум. Ады диллярдя эязян Гачаг Кярям дя щеч беля тцфянэ ата билмяз!

Хан ямр едир, тез оъаг чатырлар. Ъцйцрц кабаб едиб йейирляр. Кярям дя ханын дястясиня гошулур, ахшама гядяр хейли ов едир, ахшам гайыдыб ханын маликанясиня эялирляр» (5, с. 36).

Дастанда Кярямин Гящряман ханы юлдцрмяк истяйян суи-гясдчилярдян гур­­­тармасы сящняси дя халг гящряманынын аьыл, дярракя, зяка бахымындан да диэярляриндян сечилдийини эюстярмякдядир.

Ясярдя Кярямин Гящряман ханын дястясиня гошулараг Мирзяли ханын пящляваны Бядир­ля дюйцшдя она галиб эялмяси, даща сонра Залы ханы юлдцрмяси сящняляри дя ъанлы, реал ъизэилярля якс олунмушдур. Мараглыдыр ки, Ашыг Щц­сейн Гачаг Кярямин Азяр­байъанын Эцнейиндя кечян гачагчылыг щяйатынын ян сяъиййяви мягамларыны якс ет­дирмяйя цстцнлцк вермишдир. Дастан мцяллифи Кя­рямин Иранда кечян эцн­ляринин тясвириндя вятян щясрятинин, гяриблийин, ел-оба­дан узаг дцшмяйин онун рущунда, зещниндя йаратдыьы гямли-кядярли йа­шан­ты­лары якс етдирмяйя чалышмышдыр. Тясвир олунан епизод­ларын бириндя Кярям Ара­зын о тайындан доьма йурда бойла­на­раг вятян щясрятини щиссляринин, дуйьуларынын дилиля ифадя едир:

Елимдян, обамдан дцшдцм аралы,

Цнцм о йерляря чатармы инди?!

Замана пис эялди, олдум йаралы,

Бу йерляр кюнлцмя йатармы инди! (5, с. 43).

Дастанда «бири-бирини явяз едян щадисяляр, епизодлар Кярямин гаршылаш­дыьы чятин мягамлар, дюйцшляр вя дейишмяляр эюстярир ки, Кярямин мцбаризя­лярля зянэин олан яфсаняви йолу тайфа давасындан чыхыб заманына эюря цмумхалг щярякатынын фювгцндя дайаныр» (2, с. 79).

 Ашыг Щцсейн Гачаг Кярямин щагг-ядалят уьрунда мцбаризя, иэидлик вя гящряманлыгла мцшайият олунан юмцр йолуну гырх сяккиз мис­радан ибарят пое­тик парчада тяряннцм едяряк дас­таны битирмишдир:

Щязарат, аэащ олун,

Йаранды мярдана Кярям!

Атасындан артыг олуб

Чатды ада, сана Кярям!

Алями эяшт ейляди,

Сяс салды щяр йана Кярям!

– Сянин эюзял щцнярини

Йазырам дастана Кярям! (5, с. 43).

Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, Гямли Щцсейн дастанда «Кярямин щяйаты иля баьлы олан бцтцн щадисяляри дастанлашдырмаьы гаршысына мягсяд гоймамыш­дыр. О, Кярямин гящряманлыьы, шяхсиййяти, инсанлыьы, ейни заманда, рус импери­йасынын Азярбайъан тцркляриня гаршы щягарятли сийасяти, щятта Кярями тутмаг цчцн Османлы вя Иран дювлятляри иля дипломатик ялагяси нятиъясиндя Кярямин бязи чыхылмаз вязиййтя дцшмяси, зяманядян эилей-эцзары вя бу кими епизодлар та­рихилик бахымындан дастанын иътимаи-сийаси мцндяриъясини зянэинляшдирир, ону тарихи дастан сявиййясиня галдырыр» (2, с. 62-63)

«Гачаг Кярям» дастанында Чар Русийасы щюкумятинин йеритдийи мцс­тям­лякячилик сийасяти, дювлят идаряляриндяки юзбашыналыг, мямурларын сой­ьун­чулуьу, садя халгын щцгугсузлуьу, диванханаларда щюкм сцрян яда­лятсизлик, юлкяни идаря еля­мяк цчцн ган ядавятиня вя дцшмянчилийя ряваъ верилмяси вя с. мясяляляр кяскин шякилдя тянгид олунмушдур.

«Гачаг Кярям» дастаныны Гямли Щцсейндян алыб чап етдирмиш тяд­гигатчы Рцстям Рцстямзадянин гейдляриня эюря, дастанын бу варианты 1923-ъц илдя гялямя алын­мышдыр. Щямин дюврдя истяр Гачаг Кярямин, истярся дя Исрафил аьанын ювладлары, гощум-ягрябасы, йашыдлары вя онлары таныйан инсанлар щяйатда идиляр. Бу, факт дастанда ъяряйан едян щадисялярин щяйат щягигят­ляриня уйьун­луьуну сцбут етмякдядир. Лакин бунунла беля, дастанын Азяр­байъанын йенидян рус совет мцс­тямлякячилиня гядям гойдуьу илк иллярдя йазылмасы бир чох щадисялярин, Русийа вя Ирана мцнасибятдя Кярямин сийаси бахышларынын бцтцн мащиййяти иля ифадя олунмасына имкан вермямишдир (2, с. 80).

АМЕА-нын мцхбир цзвц, филолоэийа елмляри доктору, профессор Азад Нябийев «Гачаг Кярям» дастанынын Ашыг Щцсейн тяряфиндян гялямя алынан вя Рцстям Рцс­тямзадя тяряфиндян няшр едилян варианты щаггында гянаятлярини цмц­миляшдиряряк йа­зыр: «Гисмян камил вариант щесаб едилян Ашыг Щцсейн вари­анты гурулушуна, Гачаг Кярямин шцъаятлярини якс етдирмяк сявиййясиня эюря башга вариантлардан сечилмир. Яввяла, башланьыъ епик йарадыъылыг янянясиня уйьун эялмир. Йяни гящряманлыг сцжет­ляри цчцн зярури яняняви тялябляр бурада эюз­лянилмир. Бу, щяр шейдян яввял, импрови­за­торчунун ифачылыг сявиййяси вя дас­танчылыг яняняляриня о гядяр дя ямял едилмямяси иля баьлыдыр. Мятн мцстягил голлара айрылмыр. Гачаг сцжет­ляриня мяхсус бир сыра хц­сусиййятляр бурада по­зулур, щадисяляр реал зяминя кючцрцлцр» (3,  ЫЫ ъ., с. 603).

Гейд едяк ки,  Ашыг Щашымын дилиндян гялямя алынмыш, индийядяк чап олун­мамыш «Гачаг Кярям» адлы дастаны Гямли Щцсейнин вариантындан бир сыра хц­су­сий­йятляриня эюря сечилмякдядир. Дастанын ясли Азад Нябийевин шяхси архивин­дя сахлан­магдадыр. Профессор Азад Ня­бийевин гянаятинъя, дастанын Ашыг Щашым ва­риантында «милли дастанчылыг яня­няляриндян истифадя даща эенишдир. Эцълц ашыг импро­визяси юзцнц эюстярир. Дас­танын «Кярям вя Искяндяр», «Искян­дярин вя­сиййяти», «Кярямля Эцллцнцн ще­кайяти», «Кярямин гачаг дцшмяси», «Кя­рямля Исрафил аьа», «Кярямин Гара­ба­ьа эетмяси», «Самур эюрцшц», «Кя­рямин Шабран дюйцшц», «Кярям Шащ­даьда», «Исрафил аьанын хяйаняти», «Кя­рямин юлцмц» кими голлары Гачаг Кя­рямин мящ­дуд бир яразидя йашайан гачаг йох, бцтцн Азярбайъанда вя Да­ьыстанда, еляъя дя Русийада шющрятли бир иэи